Sep 13, 2017

Ket Inyaplaw ni Patay ti Kumpayna

[Nabulod ti ladawan a naaramat]


GAGANGAY la nga uyek a pugiit ti gapu ti nangitarayan dagiti appoko ni Simeon kenkuana, agtawen ti 95, iti maysa a pribado a klinika iti Siudad ti Laoag. 

Iti panangeksamen ti doktor kenkuana, awan ti naduktalan a nakaro a sakitna malaksid laeng ti panaguyek gapu iti gulpe a panaglamiis ti tiempo. Rinesetaan ti doktor iti agas a gatangen ken tomarenna. Nayawid iti pagtaenganna tapno sadiay nga agpaimbag. Ngem kalpasan ti dua nga aldaw, kimmaro ti panaguyekna ken al-alawenna ti panagangesna. Iti daytoy a gundaway, nagdanagan a husto dagiti appoko ti lakay ket saanda a sinayang ti oras-- impanda a dagus idiay Mariano Marcos Medical Center [MMSU], Batac, tapno mapagadalan ken maisayangkat ti ad-adu a laboratory exams.

Iti kaadda ni Simeon , wenno ti nalatak nga awagna nga "Ama" iti ospital, nalapsut ti pigsa ti lakay. Nagbaliwbaliw ti presion ti dara ken iregular a pitik ti puso, agal-al nga aganges ken nagtupak ti bilang ti estado ti oksiheno iti bagina. Dagus a naikabit ti oksiheno a mangsupusop ti nayon nga angin nga angsenna.

Idi makarikna iti bang-ar ti lakay, inikkatna ti oxygen mask iti rupana. Imbagana pay kadagiti appokona a yawidda isuna. Ngem awan pay ti maysa nga oras ti napalabas, nagtayyek dagiti bukel ti mata ti lakay sa nagpatangken ti bagina nga arigna a kasla nagkissiw. Naammuan iti doktor a "na-cardiac arrest" gayam ti lakay. Kalpasanna, nairidep iti nauneg a pannaturog. Kayatna a sawen, "na-coma" ket ti utek ti kangrunaan a naapektaran. Matmaturog ken saanen a makariing pay. Iti ababa a pannao, natayen iti panunot ken rikna ni Simeon.

Idi kabanbanuagan ken kapigpigsaan ni Simeon, uray adda bassit idi a sagubanitna, dina ikankano. Importante kenkuana ti trabaho. Nasaldet ketdi ti lakay iti ania man a klase ti trabaho malaksid iti kinamannalonna. Kaay-ayo pay ni Simeon ti agsangal iti kalesa. Sumimsim met bassit iti basi wenno sioktong ken agsigarilio wenno agtabakao.

Iti panangadal ti mangngagas daytoy a pakasaritaan ti biag ni Simeon, atapen ti doktor nga adda pakainaigan ti tabako iti nabayagen a panagbunnong ti plema iti barukong ti lakay a rason iti narigat a panagangesna. Idi agangay, timmaud metten ti neumonia a mangpadagsen pay ti sakit a sagsagabaenna.

Naipakat ti kangrunaan a prayoridad ti doktor-- ti pannakaestablisar iti nalaka ken alisto a panaganges ti lakay. Nasundaan ken naikapet ti respirator. Kalpasanna, naikapet pay ti monitor para iti Blood Pressure [BP], Heart, Pulse, ken Respiratory Rate, ECG, O2 Saturation, kdpy. Sabali lang ti Intravenous Fluids [IVF] ken Nasogastric [NG] tube a dimmalan iti agong nga agturong iti boksit tapno daytoy ti mangtaraon kenkuana.

Kalpasan ti nasurok a maysa a lawas nga awan ti nagbaliwan iti kasasaad ti lakay, inukkon ti doktor dagiti kameng ti pamilia ni Simeon. Impudnona nga awan ti makita wenno senial ti pagdur-asan. Insingasing ketdi ti doktor ti pannakabuttaw ti karabukob ti lakay [a maawagan daytoy iti "tracheostomy"] tapno ditoy ti pakaidalanan ti tubo a pagangsan ken saan lattan a mangnamnama ti lakay iti respirator. Ngem saan nga immannamong ti pamilia gapu iti rason a lakayen ni Simeon ken nakapsuten ti resistansia daytoy. Sa maysa pay, inako met laeng ti doktor nga awan ti sangagasut a porsiento a pagbaliwan ti kasasaad ti lakay no maaramid man daytoy a procedure. Ti laeng sakit a neumonia ti manamnama a maagasan. Naawatan dagiti kameng ti pamilia ti palawag ti doktor nupay inaramiden dagiti medical staff ti ospital ti amin a wagas ken pamuspusan a pakalag-anan ti kasasaad ni Simeon.

Arigna a nagsuko dagiti staff ti ospital iti awan a pagbaliwan ti kasasaad ni Simeon ta nagatang ken naipakat metten dagiti agkakangina nga agas. Nagdesision ti pamilia a yawidda ti lakay ken yantangay naawatdan ti agbalin a pagtungpalan ti amin-- "ti agur-uray a kawit ti kumpay ni patay."

Pinirmaan ngarud ti maysa nga apoko ti lakay ti maawagan iti "Do Not Resuscitate" [DNR]. Maysa daytoy a tulag a pakaisardengan ti amin nga agas ken IV fluids a naikapet iti lakay malaksid laeng ti panagtalinaed ti NG tube ken respirator. Iti pannakapirma daytoy, napatalgedan nga awan ti pakababalawan dagiti staff ti ospital no kas bilang dakes la ti gasat ti lakay bayat iti panaguray ti pamilia iti panangyawidda kenkuana.

Ket idi sakbay a nayawid ken nailugan ti lakay iti agur-uray nga ambulansia, pinusgan ti doktor ti maysa nga apoko ni Simeon a manguksot ti respirator iti ngiwat ti lakay. 

Idi damo, saan a kayat ti apoko ngem awan ti mabalinna. Nagsangit ti apoko sakbay nga inuksotna ti repirator a mangmangted ti anges iti lakay. "Pakawanennak, Ama," kinuna ti apoko.

Saanen a maimulagat ni Simeon dagiti kalub ti matana. Mabalin ngata met nga adda anaraar ti lawag a makita, uni a mangngeg ken mariknana ti apros ngem isu laeng ti makakita, makangngeg ken makarikna iti dayta. Iti sasaadenna, kasla nagtagtagainep lattan ti lakay. Naidasayen iti katre a nagiddaanna. Kayatna man ti agkunail, saanna a maaramid gapu ta saanen a makamandar ti panunotna.

Nabayagen a yap-aplaw ni Patay ti kumpayna ken ni Simeon ngem dina met mapuntaan wenno makawit ti lakay. Mabalin ketdi a saan nga itulok ni Simeon ti pagammatan ken ni Patay. Napigsa ti pakinakemna ta saan nga agsuko a bastabasta. Napnoan iti pammati-- iti kararua, panunot, bagi ken rikna.

Malagip nga idi Enero 19, 2009, aldaw ti Lunes, nayospital ni Simeon. Nagtalinaed iti ospital iti dua a lawas. Idi Pebrero 2, aldaw ti Lunes, nayawid iti pagtaenganna nga awan pay ti puotna. Ket idi Pebrero 9, aldaw met la ti Lunes, inyawaten ni Simeon ti kararuana iti Namarsua kalpasan iti nakurang a makalawas a nakibinnalubal ken nakipinnerreng ken ni Patay.

Malagip ti apoko ti maysa a pagsasao: "Laglagipen nga uray pay dagiti Angheles, saanda a nasirsirib ngem ti Dios iti nalabes!"*



KET INYAPLAW NI PATAY TI KUMPAYNA

Rudy Ram. Rumbaoa
Naipablaak iti March Issue ti Fil-Am Observer
Iti Kolumko a "Di Nakapappapati, Ngem Pudno"
Opinion Section, Page 4
wwwfilamobserverarticles.blogspot.com

Jul 17, 2017

Ti Kaunaan a Filipino Coin Engraver



TI KAUNAAN A FILIPINO COIN ENGRAVER



MAIKADUA laeng ti maris ti pirak iti rupa dagiti prominente a ruprupa a maiprinta. Ni kaano man, di maungaw ti rupa dagiti bannuar iti monetario gapu ta isuda a mismo ti nangiyukit ti pakasaritaanda iti Filipinas, a daytoy ti makaanay a mangted kadakuada ti pammadayaw a maipasa manipud iti ima ti maysa a Filipino iti sabali.


Gapu ta agbaliwbaliw ti pakaimaan ti pirak, masansan a di maripar ti pateg ti kina-naturalesa a pintas dagitoy a papel de bangko. Makita no mayasideg ken mamira a naimbag ti pakabuklan ti kalidad a nai-detalye a linya ken disenio iti tunggal papel. Nailanad pay iti monetario no kaano a rimmuar daytoy iti sirkulasion.


Iti biang ti sensilio, manipud ti lima ken sangapulo pisos a sensilio iti maysa, lima, sangapulo ken 25 sentabo a sensilio; gistay malipatanen ti pateg dagitoy a denominasion wenno gatad ti pirak ket in-inut a mapukaw ti pannakaaprisiarda. Ket no maminsan, malipatan ni Pinoy a saan nga agbukel ti piso no di gapu iti sensilio. Dagitoy pateg ti babassit a gatad ket napartuatda iti tarigagay ken essem a karaman ti arte iti pannakaikitikitda.

Ken gapu ta adda rupa dagiti bannuar iti pirak, adda pay maysa a bannuar a rumbeng a pagyamanan iti tunggal pannakaikitikit dagiti sensilio. Isu dayta ni Bayani Rumbaoa, ti kaunaan a Filipino coin engraver.

Inako ni "Yannie," birngasna kadagiti gagayemna, kas met la dagiti sensilio nga inkitikitna- ti tarigagay/essem ken talento ket masansan a maibaba ti panagkita dagiti sabsabali a tattao wenno gapu ta awan ti kina-importansia dayta a trabaho kadakuada. Kuna ni Yannie, ti arte ti panagkitikit ti sensilio ket pudno a matrabaho iti nalemmeng a lugar. Saan a mailatak.

Iti daytoy a klase ti trabaho, adu dagiti pannubok a nakasuotan ti pamilia ni Yannie. Ngem ammona a saan nga asi-asi isu a saan a nagsuko. Inan-anusanna ketdi. Tinulongan idi ni Yanie dagiti dadakkelna a mangisakad ti panagbiagda. Managparabur ken saan a naparammag ti pamilia a timmaudan ni Yannie ta uray kasano't rigat ti biag kadagidi a panawen, naaramidda ti naglako iti nagduduma a klase ti produkto idiay Plaza Miranda iti Quiapo, Manila.


Bayat ti itatanor ni Yannie, masirsirmata ti amana a dakkel ti masakbayan ti anakna. Impakita ngarud ni Yannie ti talentona nga ag-drawing. Ket manipud idin, masansan ken maulit-ulit a paaramid ti ama daytoy kenkuana. Ipagarup pay ketdin ni Yannie a dusdusaen ti amana no agpa-drawing kadagiti bambanag bayat iti pannaturogna sana kitaen no makariing. Ngem idi agbayag, nasanay ken limmaing ni Yannie nga ag-drawing kadagiti pigura.

No kuan, adda pannakaupal ken pannakapaay ti maysa kalpasan ti sabali iti pamilia Rumbaoa gapu iti kasasaadda ti biag. Ngem nagari ketdi kadakuada ti pammati. Ket gapu iti determinasion, sinarangetda a situtured dagiti di mapespessat a pannakasuot iti rigat ti biag. Kalpasan a nagturpos iti Ramon Magsaysay High School, nangala ni Yannie iti kurso a Fine Arts iti University of Santo Tomas ket impamaysana ti Painting.


Tallo a tawen kalpasan a nagturpos idi maawat iti trabaho ni Yannie kas engraver/agkitikit iti Bangko Sentral ng Pilipinas [BSP]. 

Idi agangay, mismo ti BSP ti nangted iti kina-scholarship grant ken ni Rumbaoa ken kaunaan a Filipino a nagatendar iti kurso a panagkitikit nga indiaya ti Italian Mint of State idi 1992 iti Instituto Poligrafico E' Zecca Dello Strato Scoula Dell' Arte Della Medaglia idiay Roma, pagilian nga Italia. 

Amin idi a sensilio a partuat ti BSP ket inkitikit ken dinisenio ti American ken Canadian engravers. Ditoy ti umuna a pangal a nangrugian ti panaglatak ti nagan ni Yannie ket nabigbig ken naited ti titulo kenkuana a kas kaunaan pay laeng a Filipino engraver.

Daytoy a kinasirib ken kasanayan nga aramid ket nagresulta iti pannakadisenio dagiti sensilio ken commemorative medals a naiwaras iti pagilian. Makita dagiti inkitikit ni Rumbaoa iti BSP commemorative coins series ti 30th Chess Olympiad idi 1992, ti 6th Anniversary of the People Power Revolution idi 1992, ti 16th SEA Games idi 1991, kasta met ti panagbisita ni Pope John Paul II iti pagilian idi 1994. Karaman dagitoy nga obra-maestra ni Yannie ti nangted iti naun-uneg nga impresion ken kaipapan dagiti pasken iti pakasaritaan ti Filipinas kasta met iti imahe ti sumagmamano kadagiti kangrunaan ken mabigbigbig a Filipino iti sensilio ken medalia a diniseniona.


Iti maika-400 a tawen nga anibersario ti pannakabangon ti Unibersidad ti Santo Tomas, trinabaho a mismo ni Yannie ti commemorative medal a pakalaglagipan ti pagadalan. Kunana nga imbubosna amin a panawenna iti daytoy a trabaho. Daytoy a medalia ti pakabuklan ti talentona ta daytoy pay laeng ti kapipintasan a disenio nga inaramidna.

Dagiti dadduma pay a nakalalagip a gappuanan ni Bayani
-Isu ti kaunaan a Filipino a nagatendar iti kurso nga "Art of Making Medals and Coins" nga indiaya iti umuna a gundaway ti Italian Mint of State idi Nobiembre 13, 1992- Hunio 30, 1993. Maysa ni Rumbaoa kadagiti kagagasatan a 12 nga eskolar manipud iti sabsabali a pagilian a nakipaset iti daytoy a kurso.


Nagatendar pay a kas BSP scholar ken nangibagi ti Philippine Mint. Nabigbig ti kinalaingna iti agpada nga artistic ken technical point of view.

Nagtrabaho kas Senior Engraver ti Philippine Mint Operated babaen ti Mint and Refinery Operations Department ti Bangko Sentral ng Pilipinas [BSP]. Opisial nga indeklara/innaganan ti BSP kas "Kaunaan a Filipino Engraver." Malaksid iti dayta, nalatak ti nagan ni Rumbaoa iti benneg ti panagkitikit iti pagilian ken iti World Coin Designing. Kas paset ti trabaho, agdisenio ken agikitikit/agiyukit kadagiti maiwaras/sirkulasion a sensilio, medalion ken special coinage. Sumagmamano kadagiti diniseniona ti impablaak ti World Coin Book.
Maibilang ditoy dagiti naisangsangayan nga aramidna kas iti 50th Anniversary Bangko Sentral ng Pilipinas, Gold Coin idi 1999, ti Philippine Centennial Commemorative Medal idi 1998 ken APEC Gold Coin idi 1998, dagiti espesial a medalia a naibunong iti panagbisita ni Papa Juan Paulo II iti Manila, World Youth Day idi 1995, Anniversafry of Leyte Gulf Landing idi 1994, 25th Anniversary of Petron Incorporation idi 1993, 30th Chess Olympiad idi 1992, 6th Anniversary of People Power Revolution idi 1992, 16th South East Asean Games idi 1991, 75th Anniversary of Philippine National Bank idi 1991. Ti natagi-uray ken naisangsangayan a popular a commemorative medallion a diniseniona iti "Pope John Paul II The Great" idi Hunio 20, 2005.


Idi tawen 1990 ti nakalalagip a tawen iti pakasaritaaan ti Philippine Mint iti panagaramidan ti medalia ken sensilio. Ni Yannie a mismo ti nangdisenio ken nangikitikit [obverse and reverse] ti umuna a "Gold Commemorative Medals" a menta ti Bangko Sentral ng Pilipinas a para laeng iti Equitable Bank Corporation ken China Bank Corporation.


Mamati ni Yannie iti talento ken kinamanagpartuat dagiti Filipino. Ket no maikkan laeng dagitoy iti naan-anay a pannuporta ken opurtunidad, kabaelanda ti makikompitensia kadagiti sabsabali a pagilian iti panagaramidan ti medalia ken sensilio.


Asino ni Bayani "Yannie" Rumbaoa?
Nayanak ni Bayani idiay Sampaloc, Manila. Nagbasa ti elementaria iti Legarda Elementary School ken nagturpos idi 1970. Ti long-time girfriend-na ken dati a Rowena Tarre Soriano ti kasimpungalan ni Yannie.


Adu ti talento nga ammo ni Yannie ken maysa daytoy a multi-awarded person.

Kabaelanna pay ti agkanta, agsala ken agay-ayam ti basketball. Iggemna ti professional crowns iti best in Fox-Trot and Most Valuable Player iti Barangay Sports Fest a nakayanakanna. Ngem ti agpinta ken agikitikit ti kangatoan nga arapaap a naragpatna. Nakikadua pay kadagiti sabsabali a mabigbigbig a Filipino artists iti Group Art Exhibits saan laeng nga iti Filipinas no di pay idiay Roma, Italia. Saan a mamingga nga agserbi iti komunidad kas maysa nga eskulptor ken agkitikit iti sensilio. Ngem maysa laeng ti masigurado, inaramat ni Yannie ti sagut kenkuana ti Dios saan a para iti bukodna a personal nga interes ken arapaap ngem ketdi inaramatna daytoy naisangsangayan a talugading/talentona nga iserbi iti pamilia, iti charitable organizations, iti komunidad ken iti pagilian.

Nupay manmano a mangngegan dagiti nagappuanan ni Yannie no ikompara kadagiti dadduma nga aramid iti kontemporario nga arte ti bisual, saanna a kayat a sawen nga awan ti pateg ken kaipapanan dagitoy nga aramidna. Kas ti sensilio a disenio ken inkitikit dagiti imana, saan a magatadan ti aniaman a balor dagiti nagappuananna, ti talento nga impakitana, ken ti kontribusionna iti pannakaitag-ay ti kasanayan nga aramid [wenno craftsmanship] kadagiti Filipino.

Ket manipud iti bassit-usit a kapampanunotan ti sensilio agingga a naited kenkuana ti nabalitokan nga opurtunidad nga agikitikit ken mangyukit iti medalia ti biag- mataginayon ken maipatawidto ti lagipna. Ta iti dakulap, daytoy nga inkitikitna ket makita ken maaprosan ti tunggal Filipino. Dayta ni Bayani "Yannie" Rumbaoa.*


Rudy Ram. Rumbaoa
Di Nakapappapati, Ngem Pudno
Fil-Am Observer, July 2011 Issue

Jul 16, 2017

Ania Daytoy Domestic Violence, kunam Kaili?

[Nabulod ti ladawan a naaramat]

ANIA kadi ti maitulongko? Daytoy a saludsod ket maysa a karit kadatayo seknan ti panagadu ti kaso ti panagabuso iti uneg ti pagtaengan. Awaganda iti "Domestic Violence"--a pasaray agresulta iti pannakatay ti biktima.

No maminsan, saantayo nga ammo ti aramidentayo no maysa a kabsat a babai, gayyem a babai wenno asideg iti pamilia ti makasapul ti tulong.
Gapuna a masarakantayonto laengen ti bagitayo a masmasdaaw no ania ti rumbeng nga aramiden gapu iti panangabuso ti asawa wenno boyfriend-na.

Ngem ammotayo a kasapulanda ti takiag, emosional a pannuporta, numero ti balay wenno ahensia ti gobierno a mabalinna a kamangan, pannakaplano ti kinatalged nga aglawlawna, suporta ken uray pay ti pannakaited ti pammalakad kadakuada gapu iti kinaranggas wenno kinadangkok a nagpasaranda. 

No saan, adda met dagiti manangngaasi ti panagpuspusona ket alaenda ti biktima kadagiti pagtaenganda, wenno alaenda pati annak ti biktima ket maipanda iti natalged a lugar. Ngem saan a kas karina nga aramiden dayta. Kasano?

Malagip nga iti umuna nga innem a bulan ti tawen 2008, napukaw ti Hawaii ti uppat a babbai iti ima dagiti nadangkok nga assawada. Brutal ken naigagara ti pannakapapatay dagitoy a babbai babaen kadagiti lallaki nga iti naminsan- indatonda ti ayatda, impateg, nagkari a raemen ken respetarenda dagitoy a babbai iti inaldaw a panagbiagda. Ngem adu a saludsod ti nagay-ayam iti panunottayo kalpasan ti krimen: "Apay a saantayo a nakita wenno nagparikna man laeng a dumteng ti kastoy a mapasamak? Saantayo nga ipagarup a maaramid ti kastoy a kinaranggas wenno kinadangkok." Ket agpayso, satayto laeng agbalaw no napasamaken wenno nalpasen.

Rumbeng a maawatantayo no kasano a malasatan ti biktima ti inaldaw a panagbiagna gapu iti pannakaabusona, ta daytoy ti umuna nga agpang tapno mainaw ken mabigbig ti akemtayo a mangpasardeng ti domestic violence.


Masansan nga adda panagamak ken panagbuteng dagiti babbai a naabuso ket mabalin nga agresulta iti bayolente wenno ti makunkuna nga "abusive outburst" manipud kadagiti kaparehada. Inaldaw a madanagan dagiti babbai a naabuso seknan iti pisikal ken emosional a kinatalged dagiti annakda. Dagiti ubbing a makakita iti maysa a kinabayolente ket mabalin, no di pay ket masansan a tuladenda ti makitada [imitate abusive's behavior]. Nakapsut nga agpadpada dagiti babbai ken annak iti pagtaengan a nakapasamakan ti pannakaabuso gapu iti adu a kita ti problema, karaman ditoyen ti pisikal, emosional, medikal a sakit ken uray pay ti salun-at iti panunot.

Kadagiti napalpalabas, nagisayangkat iti protesta tapno mapasardeng ti domestic violence, wenno iti sabali pay nga awagna nga "Intimate Partner Violence" [IPV] dagiti nadumaduma a grupo wenno gunglo iti Hawaii. Ngem makaanay ngata dagitoy a tignay a mamaggibus iti daytoy a problema?

Agresponde koma ti komunidad a saan laeng a dagiti pribado wenno pampubliko nga organisasion ti seknan wenno dalapusen daytoy a problema. Uray pay dagiti ub-ubbing ken pampamilia ti makikammayet ken makikaysa tapno mapardeng no di pay ket mangpugipog ti IPV. Nasken ti pannakipaset iti daytoy a responsibilidad gapu ta kas maysa a komunidad, kayattayo man wenno saan, agbibiagtayo iti likmut ken denna dagiti tattao a nakaaramidanen ti domestic violence. Saantayo a kasapulan nga agsaksi wenno maimatangan ken maeksperiensa daytoy a kinadangkok wenno kinaranggas a bunga ti domestic violence iti pagtaengantayo. Ngem ketdi, maapektarantayo iti adu a wagas. Paset iti komunidad ti amin a lallaki, babbai wenno annak a nakaekspiriensan ken saan pay a nakaaramidan ti domestic violence. Ket kayattayo man wenno saan, responsibilidadtayo a gibusan daytoy a kinaranggas.

Inlawlawag ti National Center for Injury Prevention and Control [NCIPC], a maysa met laeng a panagabuso daytoy [IPV] a tumaud iti nagbaetan ti dua a nasinged a tattao- no daytoy ket agasawa, agayan-ayat wenno naginnayat ket mabalin a mangrugi iti simple nga akto ti kinabayolente agingga ti pannakadangran wenno no di pay ket agresulta iti pannakatay ti maabuso. Masansan met a mangrugi ti IPV iti emosional a pannakaabuso ti biktima. Kalpasanna, mabalin nga agabanse iti pisikal wenno seksual a pannakaabuso.

Adda uppat a klase ti IPV. [1] Pisikal a panagabuso- no ti tao ket saktan wenno gamdenna a saktan ti partner-na babaen ti panangtungpa, panangkugtar, puoran wenno sabsabali pay a klase ti pisikal a kinabayolente; [2] Seksual a panagabuso- mapasamak daytoy babaen ti panangpuersa iti partner a makinaig idinto a dina kayat; [3] Pammutbuteng [pisikal wenno seksual]- karaman ditoy ti panagaramat kadagiti balikas, senial, armas/igam wenno iti sabali pay a klase ti komunikasion nga adda intensionna a makapasakit, ken; [4] Emosional a panagabuso- a ditoy ket butbutngen ti partner ti ipatpateg, kapareha wenno kabbalayna. Kas koma no maiparit ti panagawag iti nagan, mapabasol nga agtatakaw, adda intimidasion, wenno panangipawil iti panagaramat kadagiti balikas wenno pannakakita ti pamilia wenno gagayyemna. Kadagiti dadduma a klase ti IPV, mabalin a gulpe a mapasamak nga agresulta iti insigida a pannakapapatay ti maabuso.

Apay a problema iti publiko ti IPV? Kaaduan kadagiti biktima ti IPV ti saan nga agisuplong iti polis, gagayyem, wenno iti mismo a pamilia. Patien ti biktima a saan a mamati ken awan nasayaat a maitulong dagiti pannakabagi ti linteg kadakuada. Tumaud ti IPV iti amin a puli ken kultura ngem agtalinaed daytoy a kinaranggas iti uneg ti pamilia a problema ti pamilia.

Kasano nga apektaran ti IPV ti salun-at? Adu a wagas ti pannakaapektar ti salun-at. No napapaut ti panagabuso, naserserioso ti agbalin nga epektona iti biktima. Agsagaba dagiti biktima iti pannakasugat [pisikal]. Dagiti dadduma, agparang ti bassit a dunor, scratches, bruises ken welts. Maibilang a kaseriosuan ti permanente nga awan mabalinan ti biktima [wenno permanent disability]. Karaman ditoy ti pannakatukkol dagiti tultulang, internal bleeding wenno head trauma.

Saan amin a pannakadangran ket agtennag a pisikal. Mabalin met a makaigapu iti emosional a pannakapasakit ti IVP. Dagiti biktima ket addaan iti nababa a self-esteem. Kas koma: adda tiempo a narigatda a talken ti maysa a tao wenno ti karelasionda. No saan, adda pungtot ken stress a marikna ti biktima a mabalin nga agresulta iti eating disorder wenno dipresion. Gamden pay dagiti dadduma iti mangkettel ti biagda. Adda pakainaigan ti IVP iti panangperdi ti salun-at kasta met iti pagimbagan ti biktima. Kaaduan kadagiti biktima ti agsigarilio/agtabako, aginum ti arak, agaramat iti droga ken makitulag iti narisgo a seksual nga aktibidad.

Sino dagiti mabalin a mairisgo iti IPV? Adda sumagmamano a rason a mabalin a mangdegdeg ti pannakairisgo a pakasaktan ti partner wenno kabbalay. Nupay kasta, iti kaadda daytoy a risgo saanna kayat a sawen a tumpuar wenno tumaud ti IPV. Adda rason a mapasaktan dagiti kapareha gapu ti panagaramat iti maipawil a droga wenno nalabes a panaginum ti arak, makita wenno agbalin a biktima ti kinabayolente iti ubing ken kasta met iti kaawan a pagsapulan/pagtrabahuan- a puon ti mangnayon iti pannakariribuk ti rikna.

Ania ti aramiden? Simple, ti gagem ket malapdan wenno mapasardeng ti IPV sakbay a mangrugi. Mabalin a makatulong pay ti wagas a mangital-o ti nasalun-at a relasion- a daytoy ket maysa nga importante a pamuspusan. Isuro dagiti ubbing ken agtutubo iti nasalun-at ken positibo a pannakirelasion- pagsiriban. Masapul nga agbinnulig nga agtinnulong ti lalaki ken babai nga agtrabaho kadagiti agtutubo para iti pananglapped ti IPV. Makatulong met dagiti agtutubo a mangbaliw ti social norms, agbalin a pagulidanan, mentor iti agtutubo ken dadduma pay tapno agsardeng daytoy a kinabayolente.

Kasano a makatulongtayo? Laglagipen, ti domestic violence ket saan a gura wenno pungtot. Maekspiriensatayo amin ti agpungtot a kas paset ti emosion. Mabalintayo ti agpungtot iti ania man nga oras, ngem kaaduan kadatayo ti mangtengngel wenno mangipeksa ti emosion[na] iti saan a kinaranggas a wagas. No ti kinabayolente koma ti sungbat iti pungtot, makita [koma] ngaruden ti kinabayolente iti amin a lugar. Igagara a saktan ti agabusado ti biktima babaen ti panagusarna iti kinabayolente a wagas tapno makita ken marikna ti bileg ken panangtengngelna ti maabuso.

Laglagipen a saan nga alkohol ken droga ti puon wenno pakaigapuan ti domestic violence. Ti panagusar iti droga wenno alkohol ket degdeganna laeng ti itataud ken panagbettak iti ikakaro a bayolente, ngem saan a daytoy ti puon wenno pakaigapuananna. Maigagara ketdi nga aramid ti domestic violence tapno magun-od ti agabusado ti kayatna iti biktima. Ti intension a mangtengngel iti biktima ket adda sadiayen sakbay ti impluensia ti alkohol ken droga.

Tumulong- dayta ti kasamayan ken kasayaatan a maaramid ti asino man kadagiti nagbalin a biktima iti pannakaabuso. Naimpapusoan ken awan kasukatna a kondision a tulong ti ipaay. Saan koma a babalawen ti biktima gapu iti pannakaabusona. Ad-adda laeng a madegdegan ti pannakaderder ti emosion ken panunot ti biktima. Ketdi, itden ti nasken a kasapulanna babaen iti panagdedision ken panangpilina para ti pagsayaatanna.

Ken, makatulong ti maymaysa a timek-  ti komunidad.




Di Nakapappapati, Ngem Pudno
Rudy Ram. Rumbaoa

Fil-Am Observer September 2012 Issue

Recent Posts