Nov 21, 2013

Flashback: Naimas ti Luto ni Juan



Flashback...

Naimas Ti Luto Ni Juan
Ni Rudy Ram. Rumbaoa
Di Nakapappapati, Ngem Pudno
Fil-Am News, June 2006 Issue
Page 14



NAIMAS latta ti luto ni Juan dela Cruz. Di malibak , ngem daytoy ti pudno. Uray sadino a paalaan ni Filipino, adut' nadumaduma a klase ti makan. Iti punsionan-minatayan, pagkasaran, pagbuniagan, pag-birthday yan, graduation party, retirement party wenno kumporme ditan; adda latta luto ni Juan. Saan laengen a datayo a nangisit ti sikona ti manggusto ti luto ni Juan, pati payen ni Uncle sam karaman dagiti Hapon, Portugese, Puerto Rican, Mexican, Korean, Chinese ken no asino ditan. Uray sadino a Filipino store nga aglako iti makan, ditoy a makitam ti ebidensia a paggugustoda ti luto ni Juan. Daytoy ti kapnekan a di paabak ni Pinoy no panagluto iti makan ti pagsasaritaan.

Iti kalkalpas a Barrio Fiesta, ditoy manen ti nakaidasaran dagiti agkakaimas ken paggugusto a luto ni Juan. Pang-international ti dating na. Talaga a ditayo paabak no daytoy a benneg ti pagsasaritaan, kabalinantayo ti makidinnaeg kadagiti sabali a puli. "Tsampion a talaga ni Filipino!"

                                             oOOOo

SAKBAY a nagbakasion daytoy "parasiimko a marabutit" idiay Filipinas, adda manen inkissiimna kaniak a tsismis. Diak masigurado a tsismis wenno damag.

"Baka ti ladda manen a sulit' Maui ti nakapidpidutam iti dayta nga i-tsismismo kaniak, a?" impasungadko kenkuana.

"Saan, Bossing, agpayso daytoy. Nakitak, naimatangak ken nangngegak," kinunana.

"Siguraduem ti ipadamag wenno i-tsismismo amangan no data't maisaang. Amangan no data iti pugpogenda nga iluto. Ania manen daytoy?" inuntonko.

"Daytoy gayyemko a Juan ti naganna. Katrabahuak. Simple ti gunayna, ngem natarabitab ken kasla babai no agsao. Diak maawatan ta nadekket kenkuana dagiti babbai. Saan met a guapo, ngem apay ngata nga alistona a mapatennag ti rikna dagiti babbai? No am-amirisek dagiti pasamak, adda la ketdi sikreto a templa ti aramidna," kinudkodna ti teltelna. "Isu nga ti inaramidko, impakatko ti kinalaingko nga agsiim," immisem iti bangbangir.

"Ket ania't naduktalam?" Nagbannikesak.

"Adda gayam maysa a banag a panagtiwanna kaniak. Agluto. Talaga a nalaing ken naimas ti lutona," immisem. "Ammona siguro amin a klase ti luto ni Filipino, nangnangruna kadatayo a Ilocano. Pinakbet, igado, adobo, inabraw/dinengdeng, chicharon/bagnet, chapsuey, pancit, kaldereta, azocena, paksiw, dinardaraan/dinugoan, tinolang manok, dagiti mapulotan/pupus ken no ania ditan a klase ti luto. Ammona amin. Sigurado a magustoam, Bossing. Sigurado nga imasem," inlawlawagna bayat nga ikumkumpasna dagiti imana a kasla agdisdiskurso.

Makaisemak la ngarud.

"Isu met la nga adu ti mayat nga agpaluto kenkuana," intuloyna.

"Ania ngarud ti problemam ita? Umapalka?" Minulagatak.

"Saan met, Bossing. Ngem ti kinalaingna nga agluto, sabalin sa metten ti nasumokna a lutoen. Adu't mapalbogna a klase a luto. Agek-eksperimeto. Siguro, pati ngatan ti rekado ken panagtempla. Ken sabali laeng ti laingna a sumarita kadagiti babbai a karamanen iti panagluto. Recipe koma no agsursuroka nga agluto," pinerrengnak.

"Apay nakunam iti kasta?" Masmasdaawak a nagsaludsod.

"Simple lang, Bossing," kunana. "Ti kinalaingna nga agluto, maysa daytoyen a ginginammolna tapno magundawayanna ti kinaasideg dagiti babbai kenkuana. Take advantage ngarud a kunada," inlawlawagna.

Nakiro para kaniak ngem magustoak a denggen.

"Wen, Bossing, ta nangngegko a kunana iti maysa kadagiti babbai a timmulong kenkuana a nagluto iti naminsan a panagwalayko iti store a pagtrabahuanna: 'Naim-imaska, este, naim-imas sa met ti lutom ngem ti linutok,'" ket uray la ngimmato ti kidayna a nangiarte.

"Ket?" Minulagatak.

"Adda pay maysa a naduktalak, Bossing. Kasla maysa a "puzzle" koma ti yarigna. Ngem ita, nasapulakon ti sungbat ti kayatko a masungbatan," inapirasna ti timidna.

"An'a dayta?" Sinaludsodko.

"Isu met la a dina sinuroan a nagmaneho ni misisna tapno masulona amin a gunayna. Kayatko a sawen, saan nga ammo ni baketna ti pangsapulanna kenkuana gapu ta dina met ammo ti agmaneho. Kasano ngarud a mabirokanna ni lakayna? Masapulna ti driver a mangimaneho tapno sapulenna ni mister-na. Ket gapu ta dina ammo ti agmaneho, dakkel dayta a "weakness" ni baketna. Ken gapu iti dayta, masulo ni mister-na ti lubong a paggarawanna," immisem. "Ti maysa a problemak ita, Bossing, ket..." binitinna ti kayatna nga ibalikas.

"An'a dayta?" Magagaranak a makaammo.

"Kasano ngaruden no ni misis-na ti manehuenda?" Inapirasna manen ti timidna.

Wen nga agpayso, nakunak iti bagik. Maawatakon ti kayat a sawen daytoy a mokong. "Ala, ituloymo. An'a ngarud ti sungbat ti babai idi imbagana ti kasdiay?" Kayatko a maammuan ti sumaruno nga eksena.

"Nagari ti kinaulimek," kunana. "Sinintirko ida ta addada laeng iti likudak. Di simmungbat daytoy a babai, ngem idi taliawek ida, talaga a rugianna koman nga arisabsaben daytoy timmulong kenkuana," saannan a nateppelan ti nagpaggaak. "Urayak la napamulagat iti naimatangak. Siguro, iti pannakakellaatda nga agpadpada, dida natuloy ti kayatda nga aramiden. Siak pay ketdin ti mabain. Agpadpadada a naasawaan. Am-ammok unay daytoy a babai isu a nagal-aludoyak a pimmanaw," kinunana. "Kasla koma eat all you can ti arigna koma."

Napawingiwingak laeng. "Iti sadino man a paset ken lugar ditoy lubong, kastoy kadi ti ar-aramiden [puera delos buenos] dagiti naasawaan a Pinoy? Agririnnaman? Napukaw kadin ti kinasagrado ti kallaysa? A, diak ammo..."

Kayatko nga ipinta iti panunotko ti imbaga ti parasiimko a marabutit tapno mailadawak no asino daytoy para luto a kunana, ngem idi ibaw-ingko ti rupak tapno agsaludsodak pay, ti alistonan nga immadayo.

"Ti lukottoyen!" Nakunak la ngarud.

Jul 27, 2013

Adda Ragsak iti Laksid ti Kaawan Mabalinan

[Nabulod laeng ti ladawan a naaramat]
Di Nakapappapati, Ngem Pudno
Ni Rudy Ram. Rumbaoa
Fil-Am Observer, November 2007 Issue


Adda Ragsak iti Laksid ti Kaawan Mabalinan


MAYSA nga eksena iti ospital.

Dua a lallaki nga addaan iti nakaro a sagsagabaen ti nangukopar iti maysa a siled. Maysa kadakuada ti impalubos ti doktor nga agtugaw iti iking ti katre iti maysa nga oras ti tunggal malem tapno mapaatianan ti bara daytoy a nakaurnongan iti adu a danum. Asideg iti katre daytoy ti kakaisuna a tawa ti nasao a siled, idinto a nakaidda latta ti sabali a masakit iti katre nga agmalmalem. Kanayon nga agpatpatang dagiti dua a masakit. Pasaray pagsaritaanda ti maipanggep dagiti assawa, ti pamilia, ti pagtaengan, ti trabaho, ti panagkamengda iti military ken no sadino a lugar ti kayatda a pagbaksionan.

No madanonanen ti malem, agtugaw ti masakit nga adda iti asideg ti tawa ket ditoy nga ibusenna ti orasna babaen iti panagestori ken panangiladawann iti sabali a masakit dagiti banag a makitana iti ruar ti tawa. Mamrayan lattan ti piman a masakit a nakadatay ti agdengngeg iti estoria ti kaduana nga adda iti asideg ti tawa. Kasla makitana met dagiti aktibidad a mapaspasamak ken no kasano ti kinamaris ti lubong nga adda iti labes ti tawa.

Ti tawa sumango iti maysa a parke nga addaan iti nalawa a danum iti tengnga ti daga. Masalibukag iti rikna ti palayupoy ti angin a mangapros iti rupa. Nakapimpintas a buya. Adda dita dagiti aglanglangoy a pato iti danum idinto nga agay-ayam dagiti ubbing kadagiti de-remote control a model boats. Adda met dita dagiti agkikibin nga agtutubo ken agayan-ayat a magmagna ken manglawlawlaw iti parke. Sabali laeng ti playground a nairanta a para kadagiti ubbing. Makaay-ayo met a buyaen dagiti nagduduma ti kolorna a klase ti sabsabong a naimula iti pagnaan.

Iti panangiladawan ti masakit nga adda iti asideg ti tawa ti kompleto a detalye daytoy, ikidem met ti nakaidda a masakit dagiti matana- agarapaap, kayatna nga ipinta iti panunotna ti buya a makitkita ti padana a masakit.

Iti maysa a napudot a malem, imbaga ti masakit nga adda iti asideg ti tawa a manarimaan ti panaglabas ti parada. Ngem ti masakit a nakaidda, dina mangngeg ti uni ti banda. Kunana iti unegna, "No koma laeng addaak iti asideg ti tawa, mabuyak met ti parada." Babaen iti panangisalaysay ti masakit nga adda iti asideg ti tawa dagiti mabuyana, umanayen daytoy para kenkuana.

Naglabas ti aldaw ken lawas. Iti maysa nga agsapa, simmangpet ti day-shift nurse tapno asikasuenna ti panagdigos dagitoy dua a masakit idi maduktalanna laengen a nalamiis a bangkay ti masakit nga adda iti asideg ti tawa. Pimmusay ti masakit iti pannaturogna. Nalidayan ti nurse ket dagus nga impakaammona iti administrasion ti ospital ti napasamak. Naipakaammo iti pamilia, kabagian ken gagayyemna. Di mabayag, impanaw dagiti hospital attendants ti masakit iti kuarto.

Apaman a naurnos ti amin, sinaludsod ti nabati a masakit iti nurse no mabalin a mayakar ti katrena iti asideg ti tawa. Naragsakan ti nurse a nangyakar kenkuana. Sinigurado nga immuna ti nurse a komportable ti masakit iti baro a lugarna sakbay a pinanawanna daytoy.

Nupay naut-ot ti panagrikna daytoy a masakit, inkarigatanna a tinerred ti bagina nga agtugaw iti iking ti katrena tapno iti umuna a gundaway, mataldiapanna ti pudno a lubong iti ruar dayta a tawa. In-inut ngarud nga inwarasna ti panagkitana. Ngem iti siddaawna, maysa laeng a blangko a diding ti adda iti masangnguananna.

Gapu iti daytoy, inayabanna ti nurse ket dinamagna no apay nga ipilit ti pimmusay a gayyemna nga adda dagiti makitana nga agkakapintas a banag iti labes dayta a tawa. Inlawlawag ngarud ti nurse kenkuana a bulsek ti pimmusay a gayyemna. Ken ni kaanoman, saanna a makita ti aniaman nga adda iti uneg ken ruar ti kuarto.

Kuna ti nurse, "Siguro, dina la kayat a maupayka. Kayatna a papigsaen ti pakinakemmo nga umimbag iti sakit a sagsagabaem. Kayatnaka a pangnamnamaen..."


*Pampanunot/Adal: "Dakkel a ragsak no maparagsakmo ti sabali, uray pay no ania ti agdama a situasiontayo. Makipagrikna iti sasaaden tapno bumassit ti panagladingit. Ti ragsak nga iburaymo't sabali- madoble ti ayat a masagrapmo. No kayatmo a marikna ti sasaaden ti maysa a baknang, nawaya a mariknam ta saan amin a banag ket magatang ti pirak."

Jul 7, 2013

Masapsapa a Pumusay Dagiti Lallaki ngem At-atiddog ti SALE-da


[Nabulod laeng ti ala a ladawan a naaramat]

Rudy Ram. Rumbaoa
Di Nakapappapati, Ngem Pudno
Fil-Am Observer, July 2013 Issue
Opinion Section, Page 4



Masapsapa a Pumusay Dagiti Lallaki ngem At-atiddog ti SALE-da

MABALIN a kasta. Apay? Gapu kadagiti nagduduma a rason ken pammati maipapan iti no kasano nga agaramid ti rumbeng wenno agtignayda a sitatakneng; ta ipagarup wenno ipapan dagiti dadduma a lallaki nga iti kinalalaki ken/wenno panangipakita ti maskulino a tignay iti panangaramid ti maysa a narisgo a banag a kas iti panagbisio- sigarilio, panagusar ti maipawil a droga, panaginum ken ti saan a panagaramat iti seat belts, ngem daytoy met ti mabalin a mangitunda kadakuada iti ngarab ni patay.

Daytoy a pammati ket basar no kasano nga agaramid ti lalaki iti maysa nga addang wenno kasano ti kinatakneng saan la ti panagpampanunot no di pay iti panagug-ugali, panaggaraw wenno aksion iti panangtaripato dagiti pagkasapulanda.

Ket no salun-at ti pagsasaritaan, maarus dagiti lallaki kadagiti babbai. Kuna dagiti nasariwawek a nagsukisok a masapsapa ti ipupusay dagiti lallaki- nupay ti giwang/nagbaetan iti panawen a namnamaen a panagbiagda ket umakikid. Kas pagarigan iti Estados Unidos, naikkan iti atension ti sakit iti puso dagiti babbai ti naglabas a tawen nupay ti kinapudnona, nagtalinaed nga umun-una latta ti ad-adu a bilang dagiti lallaki nga agsagrap wenno dalapusen ti atake iti puso ken stroke iti napalabas a dekada no ikumpera kadagiti babbai iti agdama a panawen. Ket tunggal tawen iti U.S., adda maipagarup nga uppat a daras ti bilang iti kaadu dagiti lallaki a pumusay no ikumpera ti bilang dagiti babbai nga agpakamatay. Ken madoble ti bilang dagiti lallaki a matay nga adda pakainaigan ti alkohol.

Mabalin pay nga ilawlawag ti biolohikal a diferensia ti sumagmamano a di panagkakarngi. Sapasap ketdi ti pammati a maala ti sakit iti puso dagiti lallaki iti nasapa nga edad no ikumpera kadagiti babbai gapu ta saanda a mairaman a mabenipisiaran manipud iti pannakasalaknib ti epekto ti estrogen, ti sex hormone dagiti babbai. Maysa pay a mabalin a makagapu ket ti health insurance coverage ken ti awan pammalugod iti pannakataripato ti salun-atda; ta ad-adu nga amang ti bilang dagiti lallaki nga awanan iti health insurance.

Ngem imposible lattan nga ibalewala wenno di ikkan iti atension ti sabali a pakaigapuan ti dakkel a giwang iti nagbaetan ti genero/kita ti kinatao segun kadagiti adu a bambanag a mangbukel iti daytoy. Ipakita iti tunggal [pannakaisayangkat ti] panagadal a dagiti lallaki ti ad-adda a mairaman kadagiti madi nga ugali/aksion nga agpaay para iti salun-atda. Ad-adu nga amang dagiti lallaki ngem dagiti babbai ti agsigarilio ken aginum. Kaaduan pay dagiti lallaki ti saan nga ag-seat belt no agluganda iti karro, wenno masansan a makalibtaw iti routine health screenings.

Apay nga aramiden daytoy dagiti lallaki? Mabalin nga adda parte ti ebolusion ken adaptasion/panangibagay iti pannakailawlawagna. Adda sumagmamano nga ugali/aksion ken ti giddato a karirikna a kayat nga aggaraw iti likudan dagitoy a rason ta adu ti pakausaranna iti maymaysa a tiempo ken lugar [kas koma iti di ikkan iti atension ti naut-ot a paset ti bagi no kareggetna ti agsapul iti taraon gapu ta isu ket mabisin unay; ken/wenno ibalewala iti panagpadoktor].

Naduktalan pay a sumagmamano kadagiti lallaki ti addaan iti konsepto/kapanunotan nga aggaraw/agdesision nga awanan iti panagannad, ken/wenno saanda a kasapulan ti pammagbaga/patigmaan no maipanggep iti salun-at ti pagsasaritaan, wenno agkitakit iti pannakaited kadakuada ti medikal a pannaripato gapu ta ad-adda a surotenda ti modelo/padron ti kina-maskulino.

Sabali pay a panagadal a naduktalan nga insayangkat ti Unibersidad ti Chicago ken naipablaak iti British Medical Journal, nga agkuna nga iti edad a 55, mabalin nga ekspektaren dagiti lallaki ti sabali pay a 15 a tawen a mainayon iti seksual nga aktibidad. Ngem para kadagiti babbai iti dayta met la nga edad, manamnama nga umababa iti 11 a tawen. Dagiti lallaki a nalaing/nasiglat wenno addaan iti naimbag/nasayaat a salun-at iti dayta nga edad ti mabalin/maipagarup a manayonan ti edadna manipud lima agingga iti pito a tawen, idinto a dagiti agpapada a nasalun-at a babbai ti makasagrap wenno makissayan/umababa ti nayon a tawen, 3 agingga iti 6.


Maysa a konsuelo dagiti kaaduan a babbai ti manggundaway ken saan a mangpalabes/manglibtaw iti daytoy a pagteng. Agasawa dagiti lallaki iti ub-ubing a babbai, ngem pumusayda [ti lalaki] iti mabiit ta ad-adda a sangnguenda ti pannaripato ti aktibidad iti seks. Nupay adda maipagarup 72 a porsiento kadagiti lallaki nga agtawen iti 75-85 ti siaasawa wenno adda kabbalayna, basbassit iti 40 porsiento ti bilangda no ikumpera kadagiti babbai iti isu met la nga edad. Ti laeng kagudua dagiti babbai nga agtawen iti 75-85 ti agtalinaed a maiskala nga aktibo iti seks maibasar iti sex lives a kas nasayaat/naimbag. Adda met 11 a porsiento dagiti amin a babbai iti dayta met la nga edad ti regular a nangirakurak iti publiko no ania ti bukod a kapanunotan panggep ken/wenno no interesadoda iti seks. Kadagiti naitipon nga agtawen manipud 57-85 nga awanan asawa/batsilier, adda 57 a porsiento dagiti lallaki ti nagkuna nga interesado iti seks no ikumpera iti bilang a sangapulo ket maysa a porsiento a bilang dagiti babbai.

Nangatngato met ti bilang dagiti lallaki ngem dagiti babbai no pagsasaritan ti interes iti seks/pannaklnaig, paritisipasion iti seks ken uray pay iti kalidad ti seksual nga aktibidad- ket dakkel wenno maikalawa ti giwang ti kina-genero iti daytoy nga edad. Segun pay iti panagadal, awaten a kas umiso ti positibo a pannakitimpuyog daytoy a duktal iti tartaraudi a pessat ti panagbiag ti sexual partnership ken seksual nga aktibidad.

Iti insayangkat a surbey ti National Survey of Midlife Development itay kallabes a nakipartisiparan ti agarup tallo ribu nga agtutubo ken nataengan nga agtawen iti 25-74, umarngi daytoy iti bukod a surbey ti National Social Life Health and Aging Project a nakipagpasetan met iti nakurang lima ribu a tao nga agtawen iti 57-85, ti agpada a nangirakurak ti impormasion maipanggep iti estado ti pannakirelasion ken naiskala ti kalidad ti seksual a panagbiag no kasano ken kaano ti kaddarato a makinaig kadagiti partner-da. Naiskala pay ti pangal ti salun-at dagiti nakipagpaset a kas marigrigat/awanan, naimbag/nasayaat, naim-imbag/nasaysayaat pay ken nalalaing/nasigsiglat.

Ipakita ti resulta iti surbey nga ad-adu nga amang dagiti lallaki ti aktibo maipanggep iti seks ken nangirakurak nga addaanda iti naimbag a sex life no maikupera iti bilang dagiti babbai.

Nayam-ammo pay iti panagadal ti baro a pagibasaran ti nasalun-at a pannakinaig: ti "Sexually Active Life Expectancy," wenno SALE, iti nagtengnga/media a nabatbati a tawen ti sexual active life. Iti nasao a pagibasaran, adda maipagarup sangapulo a tawen a nababbaba ti SALE dagiti lallaki iti pakadagupan ti total nga ekspektaren wenno panawen a namnamaen iti biag. Para kadagiti babbai, nababbaba iti beinte a tawen.


Kas pagarigan dagiti lallaki nga agtawen iti 30, addaan dagitoy iti aktibo a sexually life expectancy iti nganngani 35 a tawen. Ngem para kadakuada, kabaelanda nga aramiden iti mediamedia ket namnamaenda ti agtalinaed nga agbiag agingga iti 45 a tawen, karaman ditoy ti sexless final decade.

Para kadagiti babbai nga agtawen iti 30, ti SALE dagitoy ket umabot iti dandani 31 a tawen ngem iti pakadagupan ti total nga ekspektaren wenno panawen a namnamaen a panagbiag ket nasursurok a 50 a tawen. Kayatna ngarud a sawen a dagiti lallaki iti dayta nga edad ti manamnama a mangantisipar ti nabatbati pay a kinaagresibo iti seks manipud iti 78 a porsiento a nabati a rukod ti panagbiagda. Kadagiti babbai nga agtawen iti 30, mangnamnama dagitoy nga agtalinaed nga aktibo iti seks para laeng iti 61 a porsiento iti nabati a pessat ti panagbiagda.


Iti konklusion ti panagadal, ti SALE ket maysa a ramit para iti estimasion ti baro a panagbiag iti panawen a namnamaen a mabalin a mausar tapno matun-oyan ti nasalsalun-at a panangiturong ti seksual nga aktibidad- iti pribado wenno iti publiko, ken no kasapulan dagiti pasiente iti nasalsalun-at pay a pannakinaig. Iti kasta, agbalin a pagbasaran ti komunidad iti tartaraudi a gessat ti panagbiagda ken maaramat daytoy iti masakbayan a kas public health resources/consume, expertise/perisia ken serbisio medikal.

Recent Posts