Oct 15, 2017

Pannanglagip kadagiti malagip iti bulan ti Oktubre: Fil-Am History Month




[Nabulod ti ladawan a naaramat]


IDI 2008, impasa ti Hawaii State Legislature ti HB 3343 HD1, a mangdesignar wenno mangitudo ti bulan ti Oktubre a kas Filipino-American History Month. Nakapasa iti House of Representatives ken iti Senado ti singasing a paglintegan ket pinirmaan ti Gobernador tapno mamagbalin a naan-anay a linteg idi Abril 15, 2008. Ti nasao a linteg ket inyam-ammo ni Representative Joey Manahan [D29-Sand Island, Kalihi Kai, Kapalama] ken miembro ti Filipino Caucus. Ti Fil-Am History Month ket maramrambakanen iti Estados Unidos manipud pay idi 1988. Nupay kasta, ti Hawaii State Legislature ti immuna a governing body a nangbigbig ti bulan ti Oktubre a kas Fil-Am History Month.


Naramenan ti agdama a henerasion dagiti Filipino-Americans ti Hawaii iti nangato nga arapaap a nangsagrap ti benepisio a gapuanan dagiti nagtaudan a kaputotan wenno nagannak a nagkapkapudotan a nagtrabaho kadagiti plantasion ti kaunasan ken kapinyaan idi un-una. Ngem no saan a gapu kadagitoy maawagan iti "Sakadas" a nanglukat iti ruangan ti naranraniag a masakbayan kadagiti simmaruno a kaputotanda, asino ni Filipino iti Hawaii ita?

Iti panagtultuloy a panagsangpet dagiti ub-ubbing a henerasion, dagitoy ti mangbalbaliw ti ethnoculture ti America. Iti ingangato ti bilang ken ilalawa ti socio-economic ken opurtunidad ti edukasion ti mangted iti panagtalek ken kababalin a mangitandudo ti birtud ti namnama wenno napintas a pannirigan ti biag iti laksid dagiti karit ken pannubok kadagitoy baro a kameng ti sosiedad ti America. Saanen nga ibain ti kultura a nagappuan.


Pudno, nasagrap no di pay ket inawat dagiti ub-ubbing a henerasion a Fil-Ams ti nangatngato a klase ti edukasion, ad-adu a trabaho a pagserkan, ti kaadu nga ammoda no maipapan iti kompleksidad ti politika, panagtalek iti bukod a kinatao ken kabaelan, ken adda kadakuada ti tulbek a manglukat ken mangyuswat kadagiti kabaroanan nga idea a mayataday iti agdama a panawen. Kayatna a sawen, adun ti nagluposan no maikumpera iti nagsaadan dagidi nagkauna a Filipinos iti Hawaii, nasuroken a sangagasut a tawen ti napalabas. Ket agtultuloyto latta nga agsangpet dagiti ub-ubbing a henerasion tapno sapulenda ti naranraniag a masakbayanda kadagiti pilida a pagilian a papanan, ngem ti Estados Unidos ti primaria a destino ti kaaduan- ti maawagan iti "land of the freedom."

Dagiti kaduogan a paradigmo ti nangted iti dalan kadagiti kabaroanan a konsepto kas iti diversity wenno kinaadu/kinasabsabali, nagkaadu a klase ti kultura, padapada nga opurtunidad, panangawat iti aksion nga umiso, pannakairaman wenno inclusion ken kinapudno ti politika iti nagbalinen nga aginaldaw a lengguahe iti America ken ti pannakirelasion iti sosiedad.



Dagiti Filipino ti kaalistuan ken kadakkelan ti bilang nga ethnic minority iti Hawaii gapu ti agtultuloy a panagadu dagiti agsangpet manipud iti Filipinas. Adda pattapatta nga 3,500 wenno nasursurok pay a bilang dagiti imigrante, kaaduan kadakuada ti ub-ubbing ken agtutubo ti sumangpet iti tunggal tawen
Adda maipagarup nga 85 a porsiento dagiti Ilocano a mangbukel ti komunidad dagiti Filipino- ket ti natibo a pagsasao ti kangrunaan nga aramatenda, ti Ilokano. Adda met sumagmamano a bilang dagiti Bisayano [manipud iti Central Region], ken Tagalog. Ket agsao dagitoy iti bisaya ken tagalog. Sabali laeng dagiti taga-Pangasinan, La Union, Tarlac ken dadduma pay a kabangibang a probinsia nga adda metten iti Hawaii. No ar-arigen, kasla u-ong nga agtubo ken agadu ti puli ni Filipino.


Iti itutupuar ti middle class, adu met latta ti agtartrabaho iti working class. Iti panagadu ti management, propesional ken kaarngi a pagtrabahuan, adda maipagarup nga apagkalima dagiti agtutubo-nataengan ti nairakurak a naduktalan a maibilang iti daytoy a kategoria. Karaman ditoy a propesion dagiti doctor, nurses, therapists, abogado, inhinyero ken business executives. Buklen iti 41 a porsiento, no di pay nasursurok ti grupo iti benneg ti sales and administratives, idinto a dagiti hotel workers, housekeepers, polis ken sabsabali pay a sektor ti mangbukel iti 30 a porsiento.


Kadagupan dagiti propesional iti komunidad dagiti Filipino, maibilang a dagiti mangtartaripato iti salun-at ti kaaduan kadakuada. Sabali laeng ti sektor dagiti nanarses, medical technologists, ken medical aides wenno caregivers. Nairakurak nga adda maipagarup 95 a porsiento a Filipino ti kaaduan a home care owners wenno operators.


Adda met nasurok maysa a porsiento a Filipino teaching faculty iti University of Hawaii, Manoa. Immadu met ti bilang dagiti estudiante a Filipinos a nagparehistro/nagpalista nga agbasa iti nasao nga unibersidad. Ibagian ti dakdakkel a populasion dagiti Filipino iti benneg ti arte ken entertainment industry kas iti jazz, Hawaiian music, hula, hip-hop ken panagsala

Iti pannakamodernisasion ti Hawaii, napataud dagiti lider iti umuna a henerasion ti Filipino-Americans. Naggapu dagitoy iti immuna nga edukado a nagannak a Filipinos nga immay iti Hawaii. Nairamanda iti makunkuna a "1954 Democratic Revolution in Hawaii."


Nabotosan ni Peter Aduja, umuna a Filipino lider a nangibagi iti Lehislatura ti daan a teritorio ti Hawaii. Maysa nga abogado ni Aduja a simmangpet iti Hawaii manipud iti probinsia ti Ilocos Sur. Naulit ti pannakailayon ken pannakaipatugawna iti Kongreso kalpasan a nagbalin ti Hawaii nga estado ti America idi 1959.


Maysa pay nga abogado, ni Ben Menor, a simmangpet met iti Hawaii idi kabankannuaganna manipud iti probinsia ti Ilocos Norte, ti umuna a Filipino a nakagun-od iti pammigbig babaen iti pannakadutokna iti Justice of the Hawaii Supreme Court. Ni met laeng Menor ti immuna a Filipino a nabotosan iti State Senator manipud iti grupo dagiti umuna a henerasion ti Filipino.

Idi tawen 1994, nabotosan ni Benjamin Cayetano a kas Gobernador iti estado ti Hawaii. Isu ti kaunaan kadagiti ethnic group a nabotosan a gobernador idi panawenna. Ken isu ti maikadua nga Asian-American a nabotosan a gobernador iti estado ti America.

Idi 1998, nailayon manen a kas gobernador. Nagretiro iti serbisio kalpasan ti 28 a tawen a panagpapaayna a kas gobernador, Lt. Governor, state legislature ken housing commissioner. Ni Cayetano ket anak ti marigrigat a pamilia a taga-Pangasinan. Nupay adu dagiti karit ken pannubok a naglasatan ti biagna, naileppasna ti kurso a kina-abogasia iti Loyola University ken Bachelor of Arts iti UCLA.

Maysa kadagiti makapainteres a panunoten wenno lagipen mainaig iti political career ni Cayatano ket iti saanna a panangaramat ti kina-Filipino na idi nagkandidato. Malagip nga idi damona ti nangabak, nagpaidasig daytoy iti maysa a distrito ti Hawaii a kaaduan nga agnaed ditoy ket Japanese-Americans. Daytoy ti nangpaneknek a saan a makasupusop ti tulong ti maymaysa a kultural a grupo iti kondision ken no seknan iti panagkandidato. Kasapulan ketdi ti tulong ti dakdakkel pay a politikal ken kultural a grupo. Agpayso, makatulong ti bukod a puli, ngem importante met kas maysa a kandidato, masapul a denggen ti isingasing ken/wenno iyarungaing ti sabali a puli/kultura, networking wenno grupo dagiti kunektado a tattao ken serbisio, ken ti pannakabangon ti nalawlawa nga interethnic alliances tapno agballigi iti politika.

Iti lokal a politika ti Hawaii, naimaldit met ti nagan dagiti lider ti Filipino-Americans. Kas ken ni Eduardo Malapit, isu ti kaunaan a mayor iti county ti Estados Unidos idi nabotosan a kas Mayor ti Kauai idi 1974.

Ni Lorraine Rodero-Inouye, kaunaan a babai a Chief Executive iti county ti Estados Unidos idi nabotosan a kas mayor ti Big Island idi 1990. Nabotosan pay kas State Senator. Naggapu ti pamilia ni Rodero-Inouye iti maysa kadagiti immuna a 15 a sakada a simmangpet iti Hawaii idi 1906.

Sabali pay a maipannakkel a patanor ni Ilocano isu ni Artemio C. Baxa. Nayanak ken dimmakkel iti Barrio Teppang, Bacarra, Ilocos Norte, ken immay iti Hawaii idi 1967. Ni Baxa ti kaunaan a naturalized American a naggapu iti Filipino a puli/ramut a nadutokan a hues iti 2nd Circuit Court. Gapu iti daytoy, nairaman met a naimaldit ti naganna iti pakasaritaan dagiti Filipino iti Hawaii.

Nagserbi ni Baxa a presidente iti Maui County Bar Association, iti Per Diem Court, ken iti Department of Prosecuting Attorney. Idi tawen 1998, nairaman ti nagan ni Baxa iti listaan dagiti innem a kandidato babaen ti Judicial Selection Commission para iti nominasion ti 2nd Circuit Court Judge. Inaprobaran ti Senado ti nominasion ni Baxa. Dagiti miembro ti Maui County Bar Association ken ti Hawaii State Bar Association [HSBA] ti nangted ken Baxa iti kangatoan a botos a naawat wenno nagun-od ti maysa a kandidato.

Aktibo ni Baxa iti komunidad dagiti Filipino. Naawatna ti "Gintong Pamana" Leadership/Achievement Award nga inted ti Filipino Chamber of Commerce, Maui. Sabali laeng ti "Progress Award in Law" a naawatna manipud iti United Filipino Council of Hawaii. Nagbalin a modelo iti pannakaiyimplimentar ti Maui County Immigrant Services Program ken ni Baxa met laeng ti immuna nga empleado a naawat iti daytoy a programa iti babaen ti administration ni dati a Mayor Cravalho.



Kuna ni Baxa a dua ti nagbalin nga importante iti biagna no apay a natun-oyan ti balligina iti agdama. Umuna, ni tatangna, a nangted kenkuana iti amin a masapul ken pinansial a pannuporta idi nagbasa daytoy idi adda pay la idiay Filipinas; ken ti kaingungotna a nangipaay kenkuana iti moral a suporta idi nagsubli daytoy a nagbasa idi adda iti Hawaii.

Ken saanto met a malipatan dagiti dadduma a Fil-Ams a nagserbi iti konseho ken dadduma pay a posision iti gobierno- naimaldit metten dagiti nagnaganda iti pakasaritaan ni Filipino iti Hawaii. Kasta met a karamanda a nangparimat pay ti imahe ni Filipino kadagiti sabsabali a puli wenno kultural a grupo a kapulpulapolda iti inaldaw a panagbiagda iti Hawaii.

Kas met la kadagiti kaaduan a historiador, insurat dagiti American social scientists a ti komunidad ti etniko, wenno mainaig iti maysa a grupo a kultural iti maysa a dakdakkel pay a politikal ken kultural a grupo ken ethnicity ket saan laeng a makuna a sibubukel wenno interemente a parte wenno paset ti maysa a naisangsangayan nga aspeto wenno karakteristiko a banag a nasurat iti sosial a sistema ti America ken ti pakasaritaanna.

Ket kas met la iti kaaduan a kultura ti komunidad iti Estados Unidos, saan laeng a maymaysa ti makuna a komunidad dagiti Filipino. Agdepende ketdi iti kaadu, pangal ti panagdur-as iti sosio-kultura, langa, wenno karakterismo ti sosial/institusion ti gimong kas iti impormal ken pormal, pannakirelasion iti pang-ekonomia a politika ti lokal, siudad, ken estado.

Ket wen, saantay' koma a lipatan a nasukog ken natagibi ti panagdur-as ti komunidad dagiti Filipino iti Hawaii gaput' pannakasapulda idi iti trabahador a nagtrabaho kadagiti plantasion ti kapinyaan ken kaunasan...nga isut' nanglukat iti naranraniag a masakbayantayo ita. Wen, isudat' pudpudno a pakasaritaan ni Filipino iti Hawaii.




KET NAIRAMANDA ITI PAKASARITAAN TI HAWAII
Rudy Ram. Rumbaoa
Di Nakapappapati, Ngem Pudno
Fil-Am Observer Article/October
wwwfilamobserverarticles.blogspot.com


Sep 13, 2017

Ket Inyaplaw ni Patay ti Kumpayna

[Nabulod ti ladawan a naaramat]


GAGANGAY la nga uyek a pugiit ti gapu ti nangitarayan dagiti appoko ni Simeon kenkuana, agtawen ti 95, iti maysa a pribado a klinika iti Siudad ti Laoag. 

Iti panangeksamen ti doktor kenkuana, awan ti naduktalan a nakaro a sakitna malaksid laeng ti panaguyek gapu iti gulpe a panaglamiis ti tiempo. Rinesetaan ti doktor iti agas a gatangen ken tomarenna. Nayawid iti pagtaenganna tapno sadiay nga agpaimbag. Ngem kalpasan ti dua nga aldaw, kimmaro ti panaguyekna ken al-alawenna ti panagangesna. Iti daytoy a gundaway, nagdanagan a husto dagiti appoko ti lakay ket saanda a sinayang ti oras-- impanda a dagus idiay Mariano Marcos Medical Center [MMSU], Batac, tapno mapagadalan ken maisayangkat ti ad-adu a laboratory exams.

Iti kaadda ni Simeon , wenno ti nalatak nga awagna nga "Ama" iti ospital, nalapsut ti pigsa ti lakay. Nagbaliwbaliw ti presion ti dara ken iregular a pitik ti puso, agal-al nga aganges ken nagtupak ti bilang ti estado ti oksiheno iti bagina. Dagus a naikabit ti oksiheno a mangsupusop ti nayon nga angin nga angsenna.

Idi makarikna iti bang-ar ti lakay, inikkatna ti oxygen mask iti rupana. Imbagana pay kadagiti appokona a yawidda isuna. Ngem awan pay ti maysa nga oras ti napalabas, nagtayyek dagiti bukel ti mata ti lakay sa nagpatangken ti bagina nga arigna a kasla nagkissiw. Naammuan iti doktor a "na-cardiac arrest" gayam ti lakay. Kalpasanna, nairidep iti nauneg a pannaturog. Kayatna a sawen, "na-coma" ket ti utek ti kangrunaan a naapektaran. Matmaturog ken saanen a makariing pay. Iti ababa a pannao, natayen iti panunot ken rikna ni Simeon.

Idi kabanbanuagan ken kapigpigsaan ni Simeon, uray adda bassit idi a sagubanitna, dina ikankano. Importante kenkuana ti trabaho. Nasaldet ketdi ti lakay iti ania man a klase ti trabaho malaksid iti kinamannalonna. Kaay-ayo pay ni Simeon ti agsangal iti kalesa. Sumimsim met bassit iti basi wenno sioktong ken agsigarilio wenno agtabakao.

Iti panangadal ti mangngagas daytoy a pakasaritaan ti biag ni Simeon, atapen ti doktor nga adda pakainaigan ti tabako iti nabayagen a panagbunnong ti plema iti barukong ti lakay a rason iti narigat a panagangesna. Idi agangay, timmaud metten ti neumonia a mangpadagsen pay ti sakit a sagsagabaenna.

Naipakat ti kangrunaan a prayoridad ti doktor-- ti pannakaestablisar iti nalaka ken alisto a panaganges ti lakay. Nasundaan ken naikapet ti respirator. Kalpasanna, naikapet pay ti monitor para iti Blood Pressure [BP], Heart, Pulse, ken Respiratory Rate, ECG, O2 Saturation, kdpy. Sabali lang ti Intravenous Fluids [IVF] ken Nasogastric [NG] tube a dimmalan iti agong nga agturong iti boksit tapno daytoy ti mangtaraon kenkuana.

Kalpasan ti nasurok a maysa a lawas nga awan ti nagbaliwan iti kasasaad ti lakay, inukkon ti doktor dagiti kameng ti pamilia ni Simeon. Impudnona nga awan ti makita wenno senial ti pagdur-asan. Insingasing ketdi ti doktor ti pannakabuttaw ti karabukob ti lakay [a maawagan daytoy iti "tracheostomy"] tapno ditoy ti pakaidalanan ti tubo a pagangsan ken saan lattan a mangnamnama ti lakay iti respirator. Ngem saan nga immannamong ti pamilia gapu iti rason a lakayen ni Simeon ken nakapsuten ti resistansia daytoy. Sa maysa pay, inako met laeng ti doktor nga awan ti sangagasut a porsiento a pagbaliwan ti kasasaad ti lakay no maaramid man daytoy a procedure. Ti laeng sakit a neumonia ti manamnama a maagasan. Naawatan dagiti kameng ti pamilia ti palawag ti doktor nupay inaramiden dagiti medical staff ti ospital ti amin a wagas ken pamuspusan a pakalag-anan ti kasasaad ni Simeon.

Arigna a nagsuko dagiti staff ti ospital iti awan a pagbaliwan ti kasasaad ni Simeon ta nagatang ken naipakat metten dagiti agkakangina nga agas. Nagdesision ti pamilia a yawidda ti lakay ken yantangay naawatdan ti agbalin a pagtungpalan ti amin-- "ti agur-uray a kawit ti kumpay ni patay."

Pinirmaan ngarud ti maysa nga apoko ti lakay ti maawagan iti "Do Not Resuscitate" [DNR]. Maysa daytoy a tulag a pakaisardengan ti amin nga agas ken IV fluids a naikapet iti lakay malaksid laeng ti panagtalinaed ti NG tube ken respirator. Iti pannakapirma daytoy, napatalgedan nga awan ti pakababalawan dagiti staff ti ospital no kas bilang dakes la ti gasat ti lakay bayat iti panaguray ti pamilia iti panangyawidda kenkuana.

Ket idi sakbay a nayawid ken nailugan ti lakay iti agur-uray nga ambulansia, pinusgan ti doktor ti maysa nga apoko ni Simeon a manguksot ti respirator iti ngiwat ti lakay. 

Idi damo, saan a kayat ti apoko ngem awan ti mabalinna. Nagsangit ti apoko sakbay nga inuksotna ti repirator a mangmangted ti anges iti lakay. "Pakawanennak, Ama," kinuna ti apoko.

Saanen a maimulagat ni Simeon dagiti kalub ti matana. Mabalin ngata met nga adda anaraar ti lawag a makita, uni a mangngeg ken mariknana ti apros ngem isu laeng ti makakita, makangngeg ken makarikna iti dayta. Iti sasaadenna, kasla nagtagtagainep lattan ti lakay. Naidasayen iti katre a nagiddaanna. Kayatna man ti agkunail, saanna a maaramid gapu ta saanen a makamandar ti panunotna.

Nabayagen a yap-aplaw ni Patay ti kumpayna ken ni Simeon ngem dina met mapuntaan wenno makawit ti lakay. Mabalin ketdi a saan nga itulok ni Simeon ti pagammatan ken ni Patay. Napigsa ti pakinakemna ta saan nga agsuko a bastabasta. Napnoan iti pammati-- iti kararua, panunot, bagi ken rikna.

Malagip nga idi Enero 19, 2009, aldaw ti Lunes, nayospital ni Simeon. Nagtalinaed iti ospital iti dua a lawas. Idi Pebrero 2, aldaw ti Lunes, nayawid iti pagtaenganna nga awan pay ti puotna. Ket idi Pebrero 9, aldaw met la ti Lunes, inyawaten ni Simeon ti kararuana iti Namarsua kalpasan iti nakurang a makalawas a nakibinnalubal ken nakipinnerreng ken ni Patay.

Malagip ti apoko ti maysa a pagsasao: "Laglagipen nga uray pay dagiti Angheles, saanda a nasirsirib ngem ti Dios iti nalabes!"*



KET INYAPLAW NI PATAY TI KUMPAYNA

Rudy Ram. Rumbaoa
Naipablaak iti March Issue ti Fil-Am Observer
Iti Kolumko a "Di Nakapappapati, Ngem Pudno"
Opinion Section, Page 4
wwwfilamobserverarticles.blogspot.com

Jul 17, 2017

Ti Kaunaan a Filipino Coin Engraver



TI KAUNAAN A FILIPINO COIN ENGRAVER



MAIKADUA laeng ti maris ti pirak iti rupa dagiti prominente a ruprupa a maiprinta. Ni kaano man, di maungaw ti rupa dagiti bannuar iti monetario gapu ta isuda a mismo ti nangiyukit ti pakasaritaanda iti Filipinas, a daytoy ti makaanay a mangted kadakuada ti pammadayaw a maipasa manipud iti ima ti maysa a Filipino iti sabali.


Gapu ta agbaliwbaliw ti pakaimaan ti pirak, masansan a di maripar ti pateg ti kina-naturalesa a pintas dagitoy a papel de bangko. Makita no mayasideg ken mamira a naimbag ti pakabuklan ti kalidad a nai-detalye a linya ken disenio iti tunggal papel. Nailanad pay iti monetario no kaano a rimmuar daytoy iti sirkulasion.


Iti biang ti sensilio, manipud ti lima ken sangapulo pisos a sensilio iti maysa, lima, sangapulo ken 25 sentabo a sensilio; gistay malipatanen ti pateg dagitoy a denominasion wenno gatad ti pirak ket in-inut a mapukaw ti pannakaaprisiarda. Ket no maminsan, malipatan ni Pinoy a saan nga agbukel ti piso no di gapu iti sensilio. Dagitoy pateg ti babassit a gatad ket napartuatda iti tarigagay ken essem a karaman ti arte iti pannakaikitikitda.

Ken gapu ta adda rupa dagiti bannuar iti pirak, adda pay maysa a bannuar a rumbeng a pagyamanan iti tunggal pannakaikitikit dagiti sensilio. Isu dayta ni Bayani Rumbaoa, ti kaunaan a Filipino coin engraver.

Inako ni "Yannie," birngasna kadagiti gagayemna, kas met la dagiti sensilio nga inkitikitna- ti tarigagay/essem ken talento ket masansan a maibaba ti panagkita dagiti sabsabali a tattao wenno gapu ta awan ti kina-importansia dayta a trabaho kadakuada. Kuna ni Yannie, ti arte ti panagkitikit ti sensilio ket pudno a matrabaho iti nalemmeng a lugar. Saan a mailatak.

Iti daytoy a klase ti trabaho, adu dagiti pannubok a nakasuotan ti pamilia ni Yannie. Ngem ammona a saan nga asi-asi isu a saan a nagsuko. Inan-anusanna ketdi. Tinulongan idi ni Yanie dagiti dadakkelna a mangisakad ti panagbiagda. Managparabur ken saan a naparammag ti pamilia a timmaudan ni Yannie ta uray kasano't rigat ti biag kadagidi a panawen, naaramidda ti naglako iti nagduduma a klase ti produkto idiay Plaza Miranda iti Quiapo, Manila.


Bayat ti itatanor ni Yannie, masirsirmata ti amana a dakkel ti masakbayan ti anakna. Impakita ngarud ni Yannie ti talentona nga ag-drawing. Ket manipud idin, masansan ken maulit-ulit a paaramid ti ama daytoy kenkuana. Ipagarup pay ketdin ni Yannie a dusdusaen ti amana no agpa-drawing kadagiti bambanag bayat iti pannaturogna sana kitaen no makariing. Ngem idi agbayag, nasanay ken limmaing ni Yannie nga ag-drawing kadagiti pigura.

No kuan, adda pannakaupal ken pannakapaay ti maysa kalpasan ti sabali iti pamilia Rumbaoa gapu iti kasasaadda ti biag. Ngem nagari ketdi kadakuada ti pammati. Ket gapu iti determinasion, sinarangetda a situtured dagiti di mapespessat a pannakasuot iti rigat ti biag. Kalpasan a nagturpos iti Ramon Magsaysay High School, nangala ni Yannie iti kurso a Fine Arts iti University of Santo Tomas ket impamaysana ti Painting.


Tallo a tawen kalpasan a nagturpos idi maawat iti trabaho ni Yannie kas engraver/agkitikit iti Bangko Sentral ng Pilipinas [BSP]. 

Idi agangay, mismo ti BSP ti nangted iti kina-scholarship grant ken ni Rumbaoa ken kaunaan a Filipino a nagatendar iti kurso a panagkitikit nga indiaya ti Italian Mint of State idi 1992 iti Instituto Poligrafico E' Zecca Dello Strato Scoula Dell' Arte Della Medaglia idiay Roma, pagilian nga Italia. 

Amin idi a sensilio a partuat ti BSP ket inkitikit ken dinisenio ti American ken Canadian engravers. Ditoy ti umuna a pangal a nangrugian ti panaglatak ti nagan ni Yannie ket nabigbig ken naited ti titulo kenkuana a kas kaunaan pay laeng a Filipino engraver.

Daytoy a kinasirib ken kasanayan nga aramid ket nagresulta iti pannakadisenio dagiti sensilio ken commemorative medals a naiwaras iti pagilian. Makita dagiti inkitikit ni Rumbaoa iti BSP commemorative coins series ti 30th Chess Olympiad idi 1992, ti 6th Anniversary of the People Power Revolution idi 1992, ti 16th SEA Games idi 1991, kasta met ti panagbisita ni Pope John Paul II iti pagilian idi 1994. Karaman dagitoy nga obra-maestra ni Yannie ti nangted iti naun-uneg nga impresion ken kaipapan dagiti pasken iti pakasaritaan ti Filipinas kasta met iti imahe ti sumagmamano kadagiti kangrunaan ken mabigbigbig a Filipino iti sensilio ken medalia a diniseniona.


Iti maika-400 a tawen nga anibersario ti pannakabangon ti Unibersidad ti Santo Tomas, trinabaho a mismo ni Yannie ti commemorative medal a pakalaglagipan ti pagadalan. Kunana nga imbubosna amin a panawenna iti daytoy a trabaho. Daytoy a medalia ti pakabuklan ti talentona ta daytoy pay laeng ti kapipintasan a disenio nga inaramidna.

Dagiti dadduma pay a nakalalagip a gappuanan ni Bayani
-Isu ti kaunaan a Filipino a nagatendar iti kurso nga "Art of Making Medals and Coins" nga indiaya iti umuna a gundaway ti Italian Mint of State idi Nobiembre 13, 1992- Hunio 30, 1993. Maysa ni Rumbaoa kadagiti kagagasatan a 12 nga eskolar manipud iti sabsabali a pagilian a nakipaset iti daytoy a kurso.


Nagatendar pay a kas BSP scholar ken nangibagi ti Philippine Mint. Nabigbig ti kinalaingna iti agpada nga artistic ken technical point of view.

Nagtrabaho kas Senior Engraver ti Philippine Mint Operated babaen ti Mint and Refinery Operations Department ti Bangko Sentral ng Pilipinas [BSP]. Opisial nga indeklara/innaganan ti BSP kas "Kaunaan a Filipino Engraver." Malaksid iti dayta, nalatak ti nagan ni Rumbaoa iti benneg ti panagkitikit iti pagilian ken iti World Coin Designing. Kas paset ti trabaho, agdisenio ken agikitikit/agiyukit kadagiti maiwaras/sirkulasion a sensilio, medalion ken special coinage. Sumagmamano kadagiti diniseniona ti impablaak ti World Coin Book.
Maibilang ditoy dagiti naisangsangayan nga aramidna kas iti 50th Anniversary Bangko Sentral ng Pilipinas, Gold Coin idi 1999, ti Philippine Centennial Commemorative Medal idi 1998 ken APEC Gold Coin idi 1998, dagiti espesial a medalia a naibunong iti panagbisita ni Papa Juan Paulo II iti Manila, World Youth Day idi 1995, Anniversafry of Leyte Gulf Landing idi 1994, 25th Anniversary of Petron Incorporation idi 1993, 30th Chess Olympiad idi 1992, 6th Anniversary of People Power Revolution idi 1992, 16th South East Asean Games idi 1991, 75th Anniversary of Philippine National Bank idi 1991. Ti natagi-uray ken naisangsangayan a popular a commemorative medallion a diniseniona iti "Pope John Paul II The Great" idi Hunio 20, 2005.


Idi tawen 1990 ti nakalalagip a tawen iti pakasaritaaan ti Philippine Mint iti panagaramidan ti medalia ken sensilio. Ni Yannie a mismo ti nangdisenio ken nangikitikit [obverse and reverse] ti umuna a "Gold Commemorative Medals" a menta ti Bangko Sentral ng Pilipinas a para laeng iti Equitable Bank Corporation ken China Bank Corporation.


Mamati ni Yannie iti talento ken kinamanagpartuat dagiti Filipino. Ket no maikkan laeng dagitoy iti naan-anay a pannuporta ken opurtunidad, kabaelanda ti makikompitensia kadagiti sabsabali a pagilian iti panagaramidan ti medalia ken sensilio.


Asino ni Bayani "Yannie" Rumbaoa?
Nayanak ni Bayani idiay Sampaloc, Manila. Nagbasa ti elementaria iti Legarda Elementary School ken nagturpos idi 1970. Ti long-time girfriend-na ken dati a Rowena Tarre Soriano ti kasimpungalan ni Yannie.


Adu ti talento nga ammo ni Yannie ken maysa daytoy a multi-awarded person.

Kabaelanna pay ti agkanta, agsala ken agay-ayam ti basketball. Iggemna ti professional crowns iti best in Fox-Trot and Most Valuable Player iti Barangay Sports Fest a nakayanakanna. Ngem ti agpinta ken agikitikit ti kangatoan nga arapaap a naragpatna. Nakikadua pay kadagiti sabsabali a mabigbigbig a Filipino artists iti Group Art Exhibits saan laeng nga iti Filipinas no di pay idiay Roma, Italia. Saan a mamingga nga agserbi iti komunidad kas maysa nga eskulptor ken agkitikit iti sensilio. Ngem maysa laeng ti masigurado, inaramat ni Yannie ti sagut kenkuana ti Dios saan a para iti bukodna a personal nga interes ken arapaap ngem ketdi inaramatna daytoy naisangsangayan a talugading/talentona nga iserbi iti pamilia, iti charitable organizations, iti komunidad ken iti pagilian.

Nupay manmano a mangngegan dagiti nagappuanan ni Yannie no ikompara kadagiti dadduma nga aramid iti kontemporario nga arte ti bisual, saanna a kayat a sawen nga awan ti pateg ken kaipapanan dagitoy nga aramidna. Kas ti sensilio a disenio ken inkitikit dagiti imana, saan a magatadan ti aniaman a balor dagiti nagappuananna, ti talento nga impakitana, ken ti kontribusionna iti pannakaitag-ay ti kasanayan nga aramid [wenno craftsmanship] kadagiti Filipino.

Ket manipud iti bassit-usit a kapampanunotan ti sensilio agingga a naited kenkuana ti nabalitokan nga opurtunidad nga agikitikit ken mangyukit iti medalia ti biag- mataginayon ken maipatawidto ti lagipna. Ta iti dakulap, daytoy nga inkitikitna ket makita ken maaprosan ti tunggal Filipino. Dayta ni Bayani "Yannie" Rumbaoa.*


Rudy Ram. Rumbaoa
Di Nakapappapati, Ngem Pudno
Fil-Am Observer, July 2011 Issue

Recent Posts