Apr 10, 2016

Apay Earth Day?

[Nabulod laeng ti ladawan a naaramat]

ITI agtultuloy a pannakaabuso ken in-inut a pannakapukaw kadagiti birhen a kabakiran ken let-ang, wenno ti alisto a pannakarunaw dagiti yelo iti Antartica, ti pannakaibukbok ti lana iti taaw, dagiti narugit nga asuk a patauden dagiti factoria ken power plants, ti pannakaigabor wenno pannakaibelleng dagiti toxic wastes materials, ti sabidong a patauden dagiti pestisidio ken dadduma pay, manamnama dumegdegdeg ti problema iti Global warming ti lubong.

Kinapudnona, ngimmaton ti average temperature iti rabaw ti angin ken taaw manipud pay idi katengngaan ti 20th century ket manamnama nga agtultuloy a ngumato pay. 


Ket gapu kadagiti di agsarday nga aktibidad ti tao kas iti panangpuor ti fossil fuel ken pannakaabuso dagiti kabakiran wenno pannakakalbo dagiti kabambantayan, agtultuloyto latta iti ingangato/panagadu iti konsentrasion ti greenhouse gases. 

Sabali laeng ti panagsipnget iti tangatang gapu iti ingangato met ti atmospheric concentrations nga aerosols nga aramid ti tao- a daytoy ti epekto iti panangbangen dagiti napupuskol nga ulep ti lawag ti init a dumanon iti daga.

Ti panagngato iti temperatura ti lubong, agresulta iti idadakkel ti danum. Manamnama a mapasaran ti Artic Region ti alisto a pannawatak-watak dagiti glaciers, ken pannakatunaw dagiti permafrost ken yelo ti taaw. Karaman a maapektaran ti masansan ken napalalo a panagbaliw ti panawen.

Idi Nobiembre 2009, nagpirma ken pinasingkedan ti agarup 187 a nasion ti maaw-awagan iti "Kyoto Protocol"- a ti gagemna ket tapno mapagtalna ti kumarkaro a konsentrasion ti greenhouse gases ken tapno malapdan ti pagbutbutngan nga "anthropogenic interference." Ket kas sungbat dagitoy a nasion iti daytoy a problema, naisingasing iti pannakabalbaliw ti klima karaman ti mitigasion tapno mapabassit ti emision/asuk, maadaptar ti agbalin nga epekto ti global warming, ken ti panangikkat dagiti geoengineers ti greenhouse gases iti tangatang a mangbangen iti iseserrek ti lawag ti init.

Ti ngay Ozone Layer? Daytoy a layer ti arigna nayaplag/naisallukob iti lubong tapno agbalin a salaknib iti ultraviolet [UV] rays ti init. Daytoy a layer ket addaan iti nangato a bilang ti konsentrasion ti ozone [03]. Sagepsepen daytoy a layer ti 97-99% nga ultraviolet light ti init- a daytoy a UV ti mapapati a mangdadael kadagiti agbibiag iti lubong no agtultuloy a dumakkel ti buttaw ti nasao a salaknib. Masarakan daytoy a layer iti babaen ti stratosphere iti mapattapatta a 13-40 a kilometro [8.1- 25 a milia] iti ngatuen ti lubong.

No mapukaw ti ozone layer, adda dua a dakes nga ibungana. Umuna,  "dumakkel/umadu ti UV," ken maikadua, "maapektaran dagiti nabiag iti lubong." Maysa ti UVB iti makagapu no apay a maaddaan ti tao iti kanser iti kudil kas iti Basal and Squamous Cell Carcinomas ken Malignant Melanoma, ken Cortical Cataracts. Mainayon iti daytoy, ti panagadu ti UV iti ruar/rabaw iti tangatang ti mangitunda iti panagdakkel ti " tropospheric ozone" nga ad-adda la ngarud a mangirisgo iti salun-at ti tao.



Ngem apay a naawagan iti Earth Day?
Naituding daytoy nga aldaw tapno mabigbig, maipamaysa ken mapabileg ti kinapateg iti aglawlaw ken ti rekursos naturales ti lubong. Ti Earth Day ket maysa kadagiti dua a mapaliiw ken agpada a tinawen a maobserba bayat iti panawen ti panagtubo [spring] iti akin-amianan a paset ti lubong, ken iti nagbaetan ti kalgaw ken nababasa a panawen [autum] iti akin-abagatan a paset ti lubong.

Tinawen a rambakan ti Nagkaykaysa a Nasiones ti Earth Day iti March equinox, nagbalin a tradision a binangon ni peace activist John McConnell idi 1969. Idi 1970, nabangon ti maikadua nga Earth Day babaen ken ni US Senator Gaylord Nelson. Iti maikadua nga Earth Day, kayat ni Nelson a maipasagepsep ken maisuro iti panangtagiben wenno panangsalaknib, panangpreserba ken panangipateg iti aglawlaw.

Iti agdama, maisaknap ti Earth Day iti sangalubongan babaen ti Earth Day Network. Idi 2009, indeklara ken innaganan ti Nagkaykaysa a Nasiones ti Abril 22 iti tunggal tawen a kas "International Mother Earth Day."

Idi Abril 22, 1970, indaluoan ni Denis Hayes ti nailian a tignay protesta kontra iti panagtarikayo kadagiti kabambantayan ken ti pannakaabuso ti rekursos naturales. Nagutigot ti rinibribu nga organisasion iti kolehio ken unibersidad ket nakipaset iti agarup 20 a milion a bilang dagiti Amerikano iti gannuat nga inrubbuat ni Hayes. Ket gapu iti nasao a tignay, naplano ti immuna a pannakarambak ti Earth Day a ti gagemna: "Maaddaan iti nasalun-at a buya ti aglawlaw."

Ni Hayes ket Harvard graduate student, nagpresidente ti student body ken aktibista ti Standford University ti McCloskey District, ken national coordinator ti maysa a grupo.

Gapu kadagitoy nadakamat nga aktibidad ti tao ken alisto a panagadu ti populasion; wenno ti in-inut a pannakasabidong ti angin, ti danum ken rugit iti daga, arigna nga awanen ti pagpusiposan ti tao iti lubong. Global warming, pannakausar ti fossil fuels para iti enerhia ken transportasion, panagusar iti pestisidio ken moderno a ramramit iti napalawa a pagtatalonan- dagitoy ti mangiduron ti alisto a pagkapuyan ti lubong iti kabaelanna a mangsuporta iti kasapulan ti tao. Agbalin a nakapimpiman dagiti agbibiag iti lubong.



Aniat' Masapul nga Aramiden?
Gapu't dumegdegdeg a problema ti lubong, agbalin ti tao nga awan gawayna ken mabalin a masaludsodtayo: "Ania't mabalin nga aramiden wenno maitulongtayo?" Simple a sungbat: "Makatulong ti tao iti pannakabalbaliw ti lubong."

Maysa a kapintasan nga aramiden isu ti panangisardeng iti panagusar kadagiti plastic materials. Iti America, maibelleng iti agarup 10.5 milion a tonelada ti plastic iti pagbasuraan iti tunggal tawen, ken adda 8% nga oil production ti tinawen a mausar ti lubong iti pannakapartuat kadagiti plastic products. Mausar ti tunggal botelia ti plastic iti sadino man a lugar manipud 100 agingga iti 1000 a tawen iti sanitary landfill, idinto a makatulong a makainut agingga iti 60% no ma-recycle dagiti plastic imbes a mausar ti enerhia iti panagaramid kadagiti nasao a produkto.

Sabali pay a wagas a makatulong isu ti panagmula iti kayo. Makatulong dagiti kayo a mangpasin-aw iti angin nga angsentayo. Saan la a dayta, dagiti kayo ti mangsalaknib iti panagreggaay ti daga manipud kadagiti bantay wenno mangbangen iti layus a patauden ti napaut a panagtudo. Ken dagitoy met la a kayo ti mangpaberde iti aglawlaw, mangisubli iti dati a langa ti kabakiran- ti rekursos naturales.

Ditay lattan iwara dagiti basura. Makipasettayo ketdi iti komunidad iti proyekto nga iyuswatda a panagdaldalus. Tumulong a makipagpidut kadagiti basura iti kalsada, iti igid ti baybay, karayan, iti parke ken sadino man a pakakitaan kadagitoy a wara. No nadalus iti aglawlaw, awan ti kontaminado, nasalsalun-at ti buya ken naprespresko ti angin.

Nakairuamanen nga ar-aramidtayo daytoy- mangkali iti abut [compost pit] a pagibellengan kadagiti basura ken rugit, tedtedda ken nabangles a taraon ken maimula iti asideg ti hardin. Napintas daytoy a wagas tapno maikabassit ti dagup dagiti basura a maibelleng iti sanitary landfill. Sa maysa pay, makapartuatka iti nabaknang a daga a pagganagan kadagiti mula.

Makatulong iti salun-at ti tao ken mangpaberde iti aglawlaw no magna wenno agbisikleta nga agturong iti eskuela, iti parke wenno iti store. Ket babaen iti daytoy a wagas, makatulongtayo a mangikabassit iti panagadu ti asuk manipud kadagiti kotse, trak, bus, tren ken eroplano.

Ken kamaudiananna, saan koma a lipatan tay 3 R's:  Reduce, Reuse ken Recycle.


Tunggal tao iti inaldaw-aldaw a panagbiagna, adda bukodna a panagdesision ken pili iti estilo ti biag- iti uneg ti pagtaengan wenno iti komunidad a  mangpasayaat iti paggargarawanna, ngem saan koma nga agpatingga dita ti kabaelanna a mangaramid kadagitoy; no mabalin, agtultuloy ken aglablabes pay. No naberde ti minuyongan, nasinsin-aw ti angin nga angsen ket maaddaan iti nasalun-at nga aglawlaw.


Paglintegan a Mangsalaknib iti Aglawlaw
Kalpasan iti immuna a pannakarambak ti Earth Day, naipasa iti Kongreso ti Estados Unidos ti Clean Air Act, Clean Water Act, Safe Drinking Water Act, ken dadduma pay a paglintegan nga adda pakainaigan iti panangsalaknib wenno pannakaproteher kadagiti kabakiran ken let-ang. Kalpasan ti tallo a tawen a pannakarambak iti Earth Day, nabangon ti maysa nga ahensia ti gobierno- ti Environmental Protection Agency [EVP].

Maimutektekan a naimbag ti tunggal binnatog a mensahe iti tunggal tawen a pannakarambak ti Earth Day. Adda kayatna nga ipaawat kadatayo. Tunggal tao, adda bukodna nga akem ken responsibilidad a mangipaay iti respeto, dayaw ken mangsalaknib iti tunggal paglugaran dagiti agbibiag iti lubong- ta ti lubong ti agnanayon a kadua ken pagtaengantayo. Salakniban ken ipategtayo ti lubong nga agpaay para kadagiti sumarsaruno a kaputotan/henerasion- para iti masakbayanda. Ta no awan ti lubong, awantay' koma met ita a kas maysa a "kita" [species] ti parsua. Ditay' koma agamak ta addatayo iti tiempo ken lugar a mangsango kadagiti sabsabali pay a banag a maipagarup nga adda idin nga agbibiag ditoy lubong sakbay iti kaaddatayo.

Agtultuloy ti panagpuligos ti lubong, ngem saantayo a kanayon a makita ti aglawlaw.


Marambakan ti "Earth Day" no Abril 22, 2016.


APAY EARTH DAY?
Rudy Ram. Rumbaoa
Di Nakapappapati Ngem Pudno
Fil-Am Observer Article/April
www.filamobserverarticles.blogspot.com

Apr 2, 2016

Agpayso ngata nga Isu ti Pudno a Nakadiskobre iti Filipinas?

Agpayso ngata nga Isu ti Pudno a Nakadiskobre iti Filipinas?
[Nabulod laeng ti ladawan a naaramat]


SEGUN iti Official Philippine Tourism Website a Wow Philippines, ti isla ti Limasawa ti makuna a "lugar a nakarambakan ti umuna a misa dagiti kristiano dagiti pagilian iti deppaarna ti daya kalpasan ti pannakadiskobre ni Ferdinand Magellan ti Filipinas idi 1521." Ngem adda met panagduadua no pudno a naangay ti immuna a misa iti Limasawa wenno Masawa, ken saan met a mailibak a pagduaduaan a saan a ni Magellan ti nakadiskobre iti Filipinas.

Kas iti panangisurat ni Teodoro Agoncillo, "A Reinterpretation of Our History Under Spain" [Sunday Times Magazine, 21 September 1958]: nga "Adda dagiti husto a panangipapan wenno errado a panangammo" ti wagas a panangtratar iti pakasaritaan [ti Filipinas] a rumbeng koma nga irakurak ken makoreher para ti husto pay a pannakaammo dagiti estudiante ken dagiti agbasbasa. Maysa kadagitoy isu ti pammati a ni Magellan ti nakadiskobre iti Filipinas. Namuanganay daytoy a pammati manipud iti Spaniard chronicles a gagem ti nasao  a panangirakurak ket tapno maiwaras ti kinatan-ok ti pagilian nga Espania.

Natural laeng daytoy ket saan nga ibilang a pangontra iti Espania. Ti kinaagpaysuananna, nabaknang ken naindaklan ti Espania idi tiempo a nadanon ni Magellan ti Filipinas. Nupay kasta, nagbalin a nakakatkatawa iti pannakaibunannag no ulit-uliten dagiti Filipino ti nadaras a maitarusan a panangulbod ti kinapudno- ti pagilian[tayo] a Filipinas ket nabayagen nga addan iti relasion pangkomersio iti karruba a pagpagilian iti Asia- sangagasut a tawen sakbay a mayanak ni Magellan.

Sakbay a nadanon ni Magellan ti Filipinas, adun dagiti immuna a bimmisita ken nangsakup ti pagilian. Maysa ditoy ti kaunaan nga ebidensia iti kaadda dagiti modernon a tattao- ti homo sapiens sapiens, a nadiskobre iti tawen 1962 idi idauloan ni Dr. Robert Fox ti grupo ti National Museum a nakakalianda iti Tabon Caves ti Palawan ti nabatbati a tulang ti maipagarup agtawenen iti 22, 000 a tao. Naammuan ti grupo a ti nasao a Tabon Caves ket agtawenen iti 500, 000 ken nausar daytoy a naggigianan ti tao iti maipagarup 50, 000 a tawen.

Iti tartaraudi ti 1990, mamati dagitoy dua nga Austronesians da Jared Diamond, Professor iti Geography ti UCLA ken nangabak iti Phi Beta Kappa Award para iti siensia, ken Peter Bellwood, Professor iti Archeology ti Australian National University, a nagtaud ti puli/ramut ti pamiliada iti abagatan a paset ti Tsina basar met laeng ti indatag ken pannakapataud kadagiti lohika a rason.

Iti palawag ni Diamond, napan nagindeg ti ramut ti pamiliana iti pagilian a Taiwan, maipagarup 3, 500 Sakbay ni Cristo [B.C.]; idinto a mamati met ni Bellwood a nagwaras dagiti Austronesians iti nasapa a 6, 000 B.C.

Nangrugi a rimmuar ti panagindeg iti Taiwan dagiti Malayo-Polynesians idi 3, 000 B.C. Ti Malayo-Polynesians ti maitudo a subfamily dagiti Austronesians. Kalpasan a nakaruarda iti nasao a pagilian, ti immuna a maipagarup a nadanonda a daga ket ti amianan a paset ti Luzon. Mapattapatta nga immabot iti nasurok 2, 000 iti kaatiddog ti tawen a pannakaiwaras dagiti Malayo-Polynesians manipud abagatan ken dadduma pay a paset ti Filipinas, ken kasta met iti panangdaliasatda ti taaw iti Celebes, Borneo, Timor, Java, Sumatra, Malay Peninsula ken Vietnam. Ket iti panagturongda iti akinlaud a paset ti Indian Ocean agingga iti Madagascar; ken iti daya ti Taaw Pasipiko agingga iti New Guinea, New Zealand, Samoa, Fiji, Marquesas, Cook, Pitcairn, Easter ken Hawaii.

Iti agdama, immadun ti populasion dagitoy nga addaan pagsasao a Malayo-Polynesians kadagiti nalalawa ken patag a lugar a nangukoparanda iti maipagarup a distansia nga 11, 000 a milia manipud Madagascar agingga iti Hawaii- daytoy ket ngan-ngani kagudua iti sirkumperensia ti lubong.

Idi tawen 2002, indauloan da Bellwood ken Dr. Eusebio Dizon, Archeology Division ti National Museum of the Philippines ti maysa a grupo a nagisayangkat iti arkeolohika a panagkali iti Batanes Islands, isla a masarakan iti nagbaetan ti Taiwan ken amianan a paset ti Luzon. Pinundoan ti National Geographic daytoy agtallo a tawen nga archeological project.

Naileppas ti proyekto a mangpaneknek wenno saan iti makuna a hipotesis- wenno, maysa a posision a numan pay daytoy ket addaan iti bassit a kinapudno, nasken pay a manayonan dagiti ebidensia tapno mapaneknekan ti "Out of Taiwan" dagiti Austronesians. Iti nasao nga arkeolohika nga ebidensia a naukkonda, napaneknekan nga adda napasamak a panagallatiw iti sabali a lugar dagiti tao manipud Taiwan a nagturong iti Batanes ken Luzon a mapattapatta a nangrugi nasurok 4, 000 a tawenen ti napalabas. Ket kalpasan ti simmaruno a lima gasut a tawen iti isasanglad dagiti Malayo-Polynesians iti Batanes ken amianan a paset ti Luzon, immadu dagiti immawat kadagiti natibo nga agbibiag iti intero nga isla.

Asideg ti pagilian a Filipinas iti Malay Archipelago, a karaman ditoy dagiti isla ti Moluccas- wenno am-ammo pay a "Spice Islanads" a nakaatrakaran/nakaimpluensiaan dagiti komersiante nga Arabo a mapapati nga adda birtual kadakuada iti panangtengngel ti aramid ken/wenno ti negosio kas iti panaggatang/panaglako iti Spice Islands agingga iti 1511. Idi 9th century, nangrugi a napan dagiti komersiante a Muslim manipud Malacca, Borneo ken Sumatra iti Sulu, Mindanao.

Idi 1210 A.D., nayam-ammo ti Islam iti Sulu. Iti kaunaan a gundaway, naipasdek ti umuna a komunidad ti Muslim iti Sulu babaen iti maysa nga am-ammo unay nga arabo iti nagan a Tuan Mashaika. Ket idi 1450 A.D., simmanglad ni Shari'ful Hashem Syed Abu Bakr, maysa a Jahore-born Arab, iti Sulu manipud Malacca. Inasawana ti anak a babai ti lokal a datu ken nangbangon iti Sultanate of Sulu.

Iti nasapa a 16th century, simmanglad ni Sharif Muhammad Kabungsuan, maysa a mangaskasaba a Muslim manipud Malacca iti Malabang, am-ammo iti nagan a Lanao del Sur ita ket inyam-ammona ti Islam kadagiti natibo a nagindeg sadiay. Di nagbayag, inasawana ti maysa a lokal a prinsesa ket binangonna ti Sultanate of Maguindanao a karaman ti Cotabato kas kapital ti komersio.

Ket iti maudi a pessat ti 18th century, nasurok a 30 a sultanates ti naestablisar iti Mindanao. Dagiti sultanates ti Maguindanao ken Sulu ti kabibilgan a grupo iti nasao a rehion, ngem awan kadagitoy ti pinaiturayan/pinasakupan kadagiti Espaniol.

Karaman met dagiti Intsik a komersiante ti nagnegosio iti Spice Islands- a mapapati a nangrugi a napan iti Filipinas  idi 11th century. Nadanonda ti Butuan ken Sulu. Nupay kasta, kaaduan nga aktibidad a negosioda ket naisentro iti Luzon.

Idi 1405 bayat iti panagturay ti Ming Dynasty ti Tsina, inkalintegan ni Emperador Yung Lo a kukua ti Tsina ti isla ti Luzon ket sinakupna babaen ti panagturayna. Inawaganna ngarud dagiti Tsino ti isla a "Lusong" manipud iti Chinese characters- Lui Sung. Ti Lingayen, Pangasinan ti kadaklan a lugar a nagadduan dagiti Tsino. Nagbalin pay ti Lingayen a kas sentro ti pagtugawan ti kolonial ti gobierno dagiti Tsina iti Luzon.

Ngem idi natay ni Yung Lo idi 1424, saan nga interesado ti baro nga emperador, ni Hongxi, anak met laeng ni Yung Lo, ti agtultuloy a panangsakup ket nawara ti colonial government. Nupay kasta, nagtalinaed ken nadur-as dagiti komersiante a Tsino iti Lingayen nga am-ammo pay a "sangleys."

Iti kinasayaat ti panagnegosio ken panggedan iti Spice Islands, naawis nga immasideg iti isla dagiti nabibileg a nasion ti Yoropa. Idi 1511, naraut ti Malacca ket napadisi ti sultanate babaen iti panangidaulo ni Alfonso d'Albuquerque ti armada ti Portugese. Gapu iti napintas a lokasion ti Malacca, nagbalin daytoy a sentro ti aktibidad ti Spice Trade; ken no sino ti akin-tengngel ti Malacca, tengngelna ti Spice Trade.

Iti dayta a tiempo, addaan ti Malacca iti populasion a 50, 000 ken adda walopulo ket uppat a lengguahe a naaramat a pagsasao.

Makapainteres dagitoy a binatog a sinurat ni Tome Pires idi 1515. Ni Pires ti apotekario ni Prinsepe Alfonso ti Portugal ken author ti Suma Oriental [Eastern Account] - insuratna bayat ti panagbiahena a nagturong iti Malacca a kunana: "Agarup amin ket maymaysa dagiti tao ti Luzones, ken iti Malacca, awan ti namagsisina kadakuada. Nagipatakderda iti adu a balay ken pagtagilakuan. Maipannakkel dagitoy a tattao; nagagetda nga agtrabaho. Iti Minjam, iti asideg ti Malacca, maipagarup nga adda lima gasut a Luzones- sumagmamano kadakuada ket importante a tattao." Dagitoy aglimagasut a Luzoes [Luzones] ti mailibilang [kasla] nga immuna a naidukomento nga Overseas Filipino Workers [OFW].

Maysa ni Ferdinand Magellan nga opisial iti babaen ni d'Albuquerque. Bayat ti kaadda ni Magellan iti Malacca, nagtalinaed daytoy iti sumagmamano a tawen ket makuna a binusbosna a nagimbestigar iti aglawlaw ti nasao a lugar tapno makaukkon kadagiti importante a datos.

Idi napnek kadagiti naukkonna a datos, nagsubli iti pagilian a Portugal tapno kombinsirenna ti ari a maikkan iti subsidio iti inna panaglayag a mangbirok iti napimpintas a rota nga agpalaud nga agturong iti Spice Islands. Ngem saan a pinatgan ti ari ti Portugal isut' gapuna a tinurongna ti Espania tapno maala ti suporta ken makumbinsina ti ari. Nagballigi ngarud ni Magellan.

Idi 1521, naglayag ni Magellan iti rota nga agpalaud manipud Seville a nagrubbuatanna iti panangbirokna ti Spice Islands.

Idi Marso 16, 1521, iti Fiesta ni San Lazarus, nadanonna ti isla ti Filipinas. Ninagananna ti isla iti "Islas de San Lazaro" ket inkalinteganna a daytoy a pannakatuntonna ti isla ket kukua ti ari ti Espania.

Idi makasanglad ni Magellan iti Cebu, naduktalanna a mannakikappia ken sibilisado a komunidad dagiti agindeg a tattao iti Filipinas. Sinarabo ida a siraragsak dagiti Cebuanos. Naipaayanda kadagiti agkakaimas a taraon ken mainum- ken nasayaat a pannakataripato ken pannakasangaili. Gapuna a nadaras ti panagbalbaliw dagiti Cebuanos ket inawatda ti kina-Kristianismo nga indiyaya ni Magellan kadakuada. Nagsapata dagitoy iti nagan ti ari ti Espania a napudnoda kenkuana- nga awan ti maiparakupok wenno agaruyot a dara no bilang adda dida pagkikinnaawatan. Nupay kasta, nagkedked a nagsapata ni Lapu-lapu, ti dadaulo iti kabangibang nga isla ti Mactan.

Gapu ti suron ni Magellan iti panagkedked ni Lapu-lapu, rinaut ni Magellan ti isla ti Mactan. Ngem siaalibtak a sinabat ni Lapu-lapu ken dagiti mannakigubatna ni Magellan iti aplaya ti Mactan. Natay ni Magellan iti dangadang: iti kasta, naggibus dita ti arapaapna a mangtuntonn ti Spice Islands iti babaen koma ti rota nga agpalaud..

Ngem naasi ti pakasaritaan ta naited kenkuana ti kredito babaen iti "pannakadiskobrena" ... wenno ketdi maawagan iti "pannakarediskobre" ti pagilian a Filipinas.




AGPAYSO NGATA NGA ISU TI PUDNO A NAKADISKOBRE ITI FILIPINAS?
Rudy Ram. Rumbaoa
Di Nakapappapati Ngem Pudno
Fil-Am Observer Article/April
www.filamobserverarticles.blogspot.com


Nov 21, 2013

Flashback: Naimas ti Luto ni Juan



Flashback...

Naimas Ti Luto Ni Juan
Ni Rudy Ram. Rumbaoa
Di Nakapappapati, Ngem Pudno
Fil-Am News, June 2006 Issue
Page 14



NAIMAS latta ti luto ni Juan dela Cruz. Di malibak , ngem daytoy ti pudno. Uray sadino a paalaan ni Filipino, adut' nadumaduma a klase ti makan. Iti punsionan-minatayan, pagkasaran, pagbuniagan, pag-birthday yan, graduation party, retirement party wenno kumporme ditan; adda latta luto ni Juan. Saan laengen a datayo a nangisit ti sikona ti manggusto ti luto ni Juan, pati payen ni Uncle sam karaman dagiti Hapon, Portugese, Puerto Rican, Mexican, Korean, Chinese ken no asino ditan. Uray sadino a Filipino store nga aglako iti makan, ditoy a makitam ti ebidensia a paggugustoda ti luto ni Juan. Daytoy ti kapnekan a di paabak ni Pinoy no panagluto iti makan ti pagsasaritaan.

Iti kalkalpas a Barrio Fiesta, ditoy manen ti nakaidasaran dagiti agkakaimas ken paggugusto a luto ni Juan. Pang-international ti dating na. Talaga a ditayo paabak no daytoy a benneg ti pagsasaritaan, kabalinantayo ti makidinnaeg kadagiti sabali a puli. "Tsampion a talaga ni Filipino!"

                                             oOOOo

SAKBAY a nagbakasion daytoy "parasiimko a marabutit" idiay Filipinas, adda manen inkissiimna kaniak a tsismis. Diak masigurado a tsismis wenno damag.

"Baka ti ladda manen a sulit' Maui ti nakapidpidutam iti dayta nga i-tsismismo kaniak, a?" impasungadko kenkuana.

"Saan, Bossing, agpayso daytoy. Nakitak, naimatangak ken nangngegak," kinunana.

"Siguraduem ti ipadamag wenno i-tsismismo amangan no data't maisaang. Amangan no data iti pugpogenda nga iluto. Ania manen daytoy?" inuntonko.

"Daytoy gayyemko a Juan ti naganna. Katrabahuak. Simple ti gunayna, ngem natarabitab ken kasla babai no agsao. Diak maawatan ta nadekket kenkuana dagiti babbai. Saan met a guapo, ngem apay ngata nga alistona a mapatennag ti rikna dagiti babbai? No am-amirisek dagiti pasamak, adda la ketdi sikreto a templa ti aramidna," kinudkodna ti teltelna. "Isu nga ti inaramidko, impakatko ti kinalaingko nga agsiim," immisem iti bangbangir.

"Ket ania't naduktalam?" Nagbannikesak.

"Adda gayam maysa a banag a panagtiwanna kaniak. Agluto. Talaga a nalaing ken naimas ti lutona," immisem. "Ammona siguro amin a klase ti luto ni Filipino, nangnangruna kadatayo a Ilocano. Pinakbet, igado, adobo, inabraw/dinengdeng, chicharon/bagnet, chapsuey, pancit, kaldereta, azocena, paksiw, dinardaraan/dinugoan, tinolang manok, dagiti mapulotan/pupus ken no ania ditan a klase ti luto. Ammona amin. Sigurado a magustoam, Bossing. Sigurado nga imasem," inlawlawagna bayat nga ikumkumpasna dagiti imana a kasla agdisdiskurso.

Makaisemak la ngarud.

"Isu met la nga adu ti mayat nga agpaluto kenkuana," intuloyna.

"Ania ngarud ti problemam ita? Umapalka?" Minulagatak.

"Saan met, Bossing. Ngem ti kinalaingna nga agluto, sabalin sa metten ti nasumokna a lutoen. Adu't mapalbogna a klase a luto. Agek-eksperimeto. Siguro, pati ngatan ti rekado ken panagtempla. Ken sabali laeng ti laingna a sumarita kadagiti babbai a karamanen iti panagluto. Recipe koma no agsursuroka nga agluto," pinerrengnak.

"Apay nakunam iti kasta?" Masmasdaawak a nagsaludsod.

"Simple lang, Bossing," kunana. "Ti kinalaingna nga agluto, maysa daytoyen a ginginammolna tapno magundawayanna ti kinaasideg dagiti babbai kenkuana. Take advantage ngarud a kunada," inlawlawagna.

Nakiro para kaniak ngem magustoak a denggen.

"Wen, Bossing, ta nangngegko a kunana iti maysa kadagiti babbai a timmulong kenkuana a nagluto iti naminsan a panagwalayko iti store a pagtrabahuanna: 'Naim-imaska, este, naim-imas sa met ti lutom ngem ti linutok,'" ket uray la ngimmato ti kidayna a nangiarte.

"Ket?" Minulagatak.

"Adda pay maysa a naduktalak, Bossing. Kasla maysa a "puzzle" koma ti yarigna. Ngem ita, nasapulakon ti sungbat ti kayatko a masungbatan," inapirasna ti timidna.

"An'a dayta?" Sinaludsodko.

"Isu met la a dina sinuroan a nagmaneho ni misisna tapno masulona amin a gunayna. Kayatko a sawen, saan nga ammo ni baketna ti pangsapulanna kenkuana gapu ta dina met ammo ti agmaneho. Kasano ngarud a mabirokanna ni lakayna? Masapulna ti driver a mangimaneho tapno sapulenna ni mister-na. Ket gapu ta dina ammo ti agmaneho, dakkel dayta a "weakness" ni baketna. Ken gapu iti dayta, masulo ni mister-na ti lubong a paggarawanna," immisem. "Ti maysa a problemak ita, Bossing, ket..." binitinna ti kayatna nga ibalikas.

"An'a dayta?" Magagaranak a makaammo.

"Kasano ngaruden no ni misis-na ti manehuenda?" Inapirasna manen ti timidna.

Wen nga agpayso, nakunak iti bagik. Maawatakon ti kayat a sawen daytoy a mokong. "Ala, ituloymo. An'a ngarud ti sungbat ti babai idi imbagana ti kasdiay?" Kayatko a maammuan ti sumaruno nga eksena.

"Nagari ti kinaulimek," kunana. "Sinintirko ida ta addada laeng iti likudak. Di simmungbat daytoy a babai, ngem idi taliawek ida, talaga a rugianna koman nga arisabsaben daytoy timmulong kenkuana," saannan a nateppelan ti nagpaggaak. "Urayak la napamulagat iti naimatangak. Siguro, iti pannakakellaatda nga agpadpada, dida natuloy ti kayatda nga aramiden. Siak pay ketdin ti mabain. Agpadpadada a naasawaan. Am-ammok unay daytoy a babai isu a nagal-aludoyak a pimmanaw," kinunana. "Kasla koma eat all you can ti arigna koma."

Napawingiwingak laeng. "Iti sadino man a paset ken lugar ditoy lubong, kastoy kadi ti ar-aramiden [puera delos buenos] dagiti naasawaan a Pinoy? Agririnnaman? Napukaw kadin ti kinasagrado ti kallaysa? A, diak ammo..."

Kayatko nga ipinta iti panunotko ti imbaga ti parasiimko a marabutit tapno mailadawak no asino daytoy para luto a kunana, ngem idi ibaw-ingko ti rupak tapno agsaludsodak pay, ti alistonan nga immadayo.

"Ti lukottoyen!" Nakunak la ngarud.

Recent Posts