Apr 29, 2009

Maria

Ni Rudy Ram. Rumbaoa
Di Nakapapati, Ngem Pudno
April 2009 Issue of Fil-Am Observer
Literary Contributor, Page 4




IYAPAL unay ni Maria, agnaed iti puseg ti maysa a siudad ti Ilocos, naasawaan ken agtawen iti 52, ti bagina iti asenso a panagbiagen ti kaamaanna iti ballasiw taaw. Manipud napan dimmanon idiay America dagiti dua a naud-udi a napetisionan a kakabsatna, kasla isu metten ti rugi iti pananglipat ti pamiliana kenkuana. Ni Maria ti inaunaan kadakuada a pito nga agkakabsat ken isu laengen ti saan a makapan idiay America. Narang-ayanen ti biag dagiti kakabsatna ken naalada metten dagiti bukod a pamiliada. Saan la a dayta, adda bukod a pagtaengan dagitoy iti America. Adda met ketdi sangkatipping a lote nga inted idi ti amana kenkuana a nagdissoan ita ti simple a balayda ken ni lakayna ken dagiti annakda. Ket para ken Maria, imposible a maragpatna pay ti arapaapna a makapan met iti disso a napanan ti pamiliana. Siguro... iti tagainep laeng, ngem narigat pay.

Iti panangadal ni Maria ti nagpasaranna, dakkel ti pammatina nga isu ti gasatna iti saanna a panakabaddek ti sabali a daga. Ngem ad-adda ketdi a patiena a paset ti pannusa ti amana kenkuana daytoy a gasatna gapu iti rason a nagasawa a nasapa. Ngem saan a pilawen ni Maria ti nagbalin a gasatna iti sidong ti kaingungotna ita. Ipanpannakkel ni Maria ti asawana. Ta malaksid iti kinasaririt ni lakayna, nasingpet ken nagaget pay. Ammona nga ipateg ti tunggal ling-et a bunga ti pagbannoganna. Ammona nga ipaay ti pagsayaatan ti pamilia. Patneng nga Ilocano ni lakayna ta taga-Ilocos met la daytoy.

Inayat ni Maria ni lakayna iti laksid a di kayat idi ti amana gaputa ubing pay. Ngem saan a daydi pamilaw wenno panangbutbuteng ti amana iti sinurotna. Ti ketdi rikna ti pusona. Ti pammateg ti lalaki a nangawat kenkuana bilang asawa ken ina dagiti annakda ti nasken ken nagari iti kaungganna iti laksid ti adu idi nga umsi wenno agkakadakes a balikas a naisawang ti amana kenkuana-- dina impangag dagitoy. Mamati ketdi a maluksaw laeng ni Tatangna gaputa nagasawa a nasapa, ngem saan nga agnanayon a pataraken ni Maria iti amana. Patien pay ni Maria nga ay-ayaten ken ipatpateg met ni Tatangna a kas kadagiti dadduma a kakabsatna. Nagsukir ken naglabsing iti paglintegan ti amana-- ket dayta ti pudno ken nalawag nga ammo ni Maria a nakabasolanna.

Iti estado ti biagda Maria, umanayen para kenkuana ken iti pamiliana ti sangkasaangan-sangkaapuyan. Ti nasken, natalged iti sidong ni lakayna ta maysa daytoy nga arkitekto ken agtartrabaho idiay Saudi Arabia. Sa maysa pay, maysan a doktor ti inauna nga anakna a lalaki. Web ken advertisement designer met ti sumaruno ken empleado iti maysa a nalatak a kompania iti Manila. Agal-ala manen iti kurso a kinadoktor ti maikatlo ken agturpos metten iti high school ti maikapat.

Ngem adda dagiti gundaway a kayat ni Maria ti agsaludsod iti amana. Wen, ta nasakit unay ti nakemna iti saan a panakapanunot ti amana nga impila ti petition papersna idinto a nagadu ti natatengan pay ngem isuna nga am-ammo ken gagayyemna ti pinetisionan dagiti pampamiliada iti nakauray ken nakapanen idiay America. Pudno a di ilibak ni Maria ti ilemna kadagiti kakabsatna nangruna iti namulagatanna nga ama ta kasano aya ngamin ket sangkasaludsod dagiti gagayyemna no kaano met a mapan idiay America. Pamrayanna laengen piman nga isungbat kadakuada iti: "Mabayag pay." Ngem iti panunotna, yik-ikkis ti kaungganna iti panagrebelde gapu iti saan a patas a panangtrato kenkuana ti amana no idasigna ti bagina kadagiti kakabsatna. Dayta ti nalawag a pammati ni Maria iti agdama a kasasaadna.

Nabayagen a napuros dagiti bulong ti kalendario ngem agpapan ita, dina ammo ti pudno a makagapu iti saanna a panakapanan idiay America. Di man la napanunot wenno inyalikaka ti amana ti pagsayaatan dagiti appokona. Ta para ken ni Maria, uray saannan a maramanan ti mapan idiay ballasiw taaw. Ti nasken, ipatas koma met ni Tatangna ti dungngona kadagiti annakna a kas iti tratona kadagiti dadduma nga appokona.

Iti nagteng dagitoy nga am-ammo ken gagayyemna, kasla ad-adda met a mailansa ni Maria iti nagtakderanna gapu iti naipakumit kenkuana a responsibilidad. Kasla dina mayaddang dagiti sakana nga umadayo. Kayatna man a ruk-atan ti bagina kadagitoy a tubeng, saanna met a maaramid. Ket bilang inauna nga anak, insapata ni Maria a dinanto baybay-an ti naipakumit a responsibilidadna-- iti kaingungotna, iti annakna, ti family house, ti sanikua ti pamilia, ken ni Lolana.

Ngem uray ania ti aramiden ni Maria tapno lipatenna daytoy a gasatna, agay-ayam latta dagiti saludsod iti panunotna. Marikna daytoy a kasla adda durog a mangiduron kenkuana tapno takuatenna ti pudno nga akemna iti pamilia. Kasano ngamin a di umapal ket uray koma la idiaya ni Tatangna nga ag-tourist tapno makainana met. Saan a pulos a napanunot ti pamiliana daytoy malaksid iti maysa a kabsatna a lalaki a kanayon a mangsubsubaybay iti kasasaad ni Maria ken dagiti kaannakanna. Ket ti punto a di maawatan ni Maria, tunggal adda agsaludsod a gayyem ni Tatangna no apay a dina pinadas a pinetisionan daytoy: "Awan. Managsaksakit ngamin," dayta ti kanayon a sungbatna kadakuada. Para ken ni Maria, awan koma ti dakesna no pinadas met ti amana wenno dadduma a kameng iti pamiliana ti nangpetision kenkuana ta makaanus met a makauray no mano man a tawen ti urayenna. Idi narugian a napetisionan dagiti dua a nabatbati a kakabsatna a lallaki, nakaadu koma metten ni Maria iti tawen nga inuray no naipila ti petition papersna. Ti aguray, adda banagenna. Ngem awan a pulos ti aksion ti amana. Ket no agmaymaysan ni Maria, sangkasaludsodna iti bagina: "Ania aya ti pudno nga akemko iti pamiliak?" di la ngarud maatipa ni Maria iti panagarimasa dagiti luana ket dungdung-awanna ti gasatna.

Idi nagsakit ti Ina daytoy idi adda idiay America, nayawid iti Filipinas ta dina kabaelan ti agbaliwbaliw a klima sadiay. Nagan-anus ni Maria a nangtaripato iti dungdungngoenna nga Ina. Inaramidna amin a pamuspusan tapno malag-anan ti kasasaad ti Inana ken tapno awan ti pangbabalawan kenkuana ti pamiliana. Ken yantangay isu ti nabati iti Filipinas, aramidenna amin a makapasayaat iti salun-at ti Inana. Dina kayat a gundawayan dagiti maipaw-it a kuarta nga agserbi iti Ina daytoy uray agkapus ti gastuen ti pamiliana ta mabain. No maminsan, dina kayat ti tumawag iti America tapno agumbi iti kaasida. Ket dayta la ngarud ti dakkel a pagbabainanna kadagiti dadduma a kameng ti pamiliana ta awan man la a pulos ti maibadangna iti maigatang nga agas ti Inada. Kapigsada nga aggastos ken ni lakayna kadagiti annakda, nangruna iti maikatlo nga anakna a mangal-ala iti kurso a kinadoktor. Ngem pagpiaanna, saan a magatadan iti kuarta ti adu a sakripisiona iti Lola ken Nanangna. Imbubosna ti amin a panawenna kadakuada-- ti pudno nga ayat ken pammategna.

Ngem saan a Dios ni Maria tapno adda milagro a mapasamak, wenno mailiklikna iti patay ti Inana. Ti ketdi panangikararagna ken ni Nanangna ti ad-adda a makatulong kenkuana. Di nagbayag, pimmusay met laeng daytoy ket nagawid ti sibubukel a kaamaanna. Idi addan ti sibubukel a pamiliana iti Filipinas, saan a naliklikan ni Maria dagiti pammabalaw. Patien ti pamilia nga adda met liway ni Maria. Narikna ni Maria a kasla naduyok ken napuris ti pusona kadagitoy a balikas a nangngegna. Nupay nasakit para ken ni Maria dagitoy a linak-amna, nagpakumbaba laeng ket inawatna a sipupuso a nagliway ta ana ngarud a saan a kasta ti pagbanaganna ket isu siguro ti akem ti nabati nga anak. Nagtalek ti pamiliana kenkuana.

Iti nabiit, naitaray manen iti ospital ngem pimmusay met laeng ti Lola ni Maria. Nagawid manen ti sibubukel a kaamaanna iti Filipinas. Iti daytoy a gundaway, narikna ni Maria iti kasla kinagangannaet ti pamiliana kenkuana. Saan a kas kadagidi immun-una a panagawidda ti tratoda kenkuana ita. Arigna a babaonen ti akemna nangruna idi nakamansayagen ni Lolana. Imbes koma nga iparikna ni Tatangna ti pammategna kenkuana bilang inauna nga anakna, ngem saan ta uray adda sabali a makangngeg wenno makakita, pabainan ti amana iti sangngoanan dagiti sangailida. Ditoy ti nakariknaan a husto ni Maria iti kasla panakapitpit ti barukongna. Kayatna a yikkis ti rurod ken sakit ti nakemna. Kayatna ti agsuko.

Idi naidulinen ti bangkay ni Lolana, nakaanges iti nalukay ti kaaduan a kameng ti pamilia ni Maria. Nagkanya-kanyada metten. Adda immuna a nagsubli iti America, adda met sumagmamano a nabati. Ngem para ken ni Maria, saanna nga inin-intonaran dagitoy a tignayda. Nauman. Kayatna metten ti agmaymaysa. Kayatna a dennaan ti bukodna a pamilia... nga awan ti mangibilin kenkuana iti kayatna nga aramiden. Kayatna a bukkaan ti adun a nakapenpen a sakit ti nakemna iti barukongna. No mabalin, itanemda met dagitoy a sakit ti nakem iti daga tapno agrupsa a kas iti bagi ket in-inut a maungaw iti panunotna.

Wen, kayat man a gaw-aten wenno sukiten ni Maria ti bituen, imbabawinan. Ni kaano man, dinanto pulos magaw-at ti bituen a nakarimrimat iti lawagna iti tangatang. Ket ni Maria, dinan pagesman wenno aresgaran pay iti umadayo iti bukodna a daga...**
____________________________________________

No comments:

Post a Comment

Recent Posts